مصاحبۀ مهم رفیق میگل دیاز-کانل، رئیس‌جمهور کوبا: از آرمان سوسیالیسم دست برنمی‌داریم
میگل دیاز-کانل، رئیس‌جمهور کوبا، در نخستین مصاحبه با یک رسانهٔ آمریکایی، دیدگاه‌هایش را دربارهٔ آیندهٔ سوسیالیسم در کوبا، محاصرهٔ آمریکا، و دشواری‌های اقتصادی پیش روی این کشور جزیره‌یی بیان می‌کند
رئیس‌جمهور کوبا: می‌خواهیم کشوری بسازیم که در آن وجه تمایز مردم نه دارایی‌های مادّی‌شان، بلکه معنویت و سهمی باشد که در جامعه و فرهنگ دارند
برگرفته از نشریهٔ دِ نِیشن (The Nation)، نوامبر ۲۰۲۳
در اواخر ماه سپتامبر، کاترینا واندن هوول، ناشر نشریهٔ آمریکایی دِ نِیشِن، و د. د. گوتنپلان، سردبیر این نشریه، برای گفت‌وگویی اختصاصی با میگل دیاز-کانل، رئیس‌جمهور کوبا، با او در نیویورک دیدار کردند.
این نخستین مصاحبهٔ رئیس‌جمهور کوبا در آمریکا بود. آنها دربارهٔ بحران اقتصادی که این کشور جزیره‌یی با آن مواجه است، آیندهٔ الگوی سوسیالیستی کوبا، و تأثیر تداوم خصومت دولت‌های آمریکا با کوبا گفت‌وگو کردند. [لینک‌های متن مصاحبه را دِ نیشن اضافه کرده است.]
د. د. گوتنپلان: شما نخستین رئیس‌جمهور متولد بعد از انقلاب کوبا هستید. انقلاب امروز به چه معناست؟
میگل دیاز-کانل: پیش از هر چیز مایلم از شما برای ترتیب دادن این مصاحبه تشکر کنم که در زمان سفر هیئت کوبایی [به نیویورک] و شرکت ما در هفتاد و هشتمین جلسهٔ مجمع عمومی سازمان ملل متحد انجام می‌شود. از شما سپاسگزارم که به من امکان می‌دهید با مردم آمریکا و به‌ویژه با میلیون‌ها لاتینی‌تبار و کوبایی‌تبار ساکن آمریکا صحبت کنم.
نسل من هم‌زمان با انقلاب متولد شد. من در سال ۱۹۶۰ به دنیا آمدم و اولین سالگرد تولدم را یک روز پس از پیروزی در Playa Girón (خلیج خوک‌ها) جشن گرفتم. تولد و زندگی انقلاب وجه شاخص نسل من است.
از همان دورهٔ جوانی تشویق می‌شدیم که از همهٔ فرصت‌هایی که انقلاب در اختیار ما گذاشته بود بهره بگیریم: برای بهتر کردن خودمان، کسب دانش، مشارکت در فرهنگ و علم و ورزش، و برخورداری از مزیت دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی و درمانی. ما از ضرورت انجام وظیفهٔ خودمان نیز آگاه بودیم؛ اینکه نه‌فقط از حقوق اجتماعی برخوردار باشیم، بلکه در حل‌وفصل چالش‌هایی که کشور با آن مواجه بود نیز شرکت کنیم.
البته، انقلاب مراحل مختلفی را طی کرده است. خاطرات دوران کودکی من یادآور سال‌های بسیار پرتلاطم و پیچیده‌ای است. بعدها، در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، دوره‌ای از راحتی اقتصادی بیشتر داشتیم، زمانی که روابط نزدیک‌تری با کشورهای اردوگاه سوسیالیستی و به‌ویژه با اتحاد جماهیر شوروی داشتیم. سپس، «دورهٔ ویژه» پیش آمد، که دورهٔ دشوار و چالش‌برانگیز دیگری بود.
از سال ۲۰۰۰ به بعد، کشور ما وارد مرحلهٔ جدیدی از رشد اقتصادی شد و چشم‌انداز بهتری پیدا شد. با این حال، امروز خودمان را در وضعی می‌بینیم که شما خودتان آن را «پیچیده» توصیف کرده‌اید. در چنین دنیای پرتلاطم و متغیری، به‌ویژه به‌خاطر دشواری‌هایی که همه‌گیری کووید پیش آورد، روابط بین‌المللی پیچیده است.
من، به‌عنوان نمایندهٔ یک نسل کامل که اکنون مسئولیت‌های در زندگی سیاسی و دولت به عهده گرفته است، تعهد عظیمی به انقلاب، به مردم کوبا، و به فیدل کاسترو و رائول کاسترو دارم که رهبرانی ژرف‌بین و آرمان‌گرا بودند؛ ما قدردان و سپاسگزار آنها هستیم.
ما خودمان را نسل ادامه‌دهنده می‌دانیم، البته نه نسل تداوم خطی. ادامه دادن به‌معنای نبود تحول نیست، بلکه دقیقاً برعکس است: تداوم دیالکتیکی است؛ به این معنا که ضمن آنکه متحول می‌شویم، پیشرفت می‌کنیم و سعی می‌کنیم جامعه‌مان را تا حدّ ممکن کامل کنیم. از اعتقادمان به ساختن سوسیالیسم در کشور، با بیشترین عدالت اجتماعی ممکن، دست برنمی‌داریم.
این تعهد و چشم‌انداز همیشگی و دیرپای ما است. محقق شدن آن به تلاش، موفقیت، و نوع‌دوستی زیادی نیاز دارد و به‌ویژه در شرایط دشوار، مستلزم تلاش زیادی از طرف ما است.
کاترینا واندن هوول: امروزه جمعیت جوانان در کوبا زیاد است. با توجه به این موضوع، می‌خواهم بدانم آیندهٔ اقتصاد کوبا را چگونه می‌بینید. البته، محاصرهٔ [آمریکا علیه کوبا] وحشتناک است. با وجود این، در میان جوانان این احساس نیز وجود دارد که بدون تغییر، ممکن است آینده‌ای در کوبا نداشته باشند.
میگل دیاز-کانل: لحظهٔ کنونی لحظه‌ای خاص و یگانه است. کشور ما از زمانی که ما متولد شدیم در محاصره بوده است. برای مثال، نسل من، نسل دههٔ ۱۹۶۰، هم‌زمان با آغاز این محاصره متولد شد. فرزندان و نوه‌های ما- من چند نوه دارم- زیر سایهٔ محاصره بزرگ شده‌اند. با این حال، محاصره در نیمهٔ دوم سال ۲۰۱۹ تغییر چشمگیری کرد و حتی از قبل سخت‌تر شد.
این محاصرهٔ جدید و سخت‌تر برآمد دو عامل بود. اول، بیش از ۲۴۳ اقدام دولت ترامپ بود که با بین‌المللی کردن محاصره و، برای نخستین بار، درخواست اجرای فصل سوم قانون هِلمز-برتون، محاصره را تنگ‌تر کرد. با این کار، آنها ما را از دسترسی به سرمایهٔ خارجی، پول‌هایی که کوبایی‌ها از خارج می‌فرستند، و ارزهای قابل تبدیل بین‌المللی محروم کردند؛ آمریکای شمالی‌ها دیگر نمی‌توانند به کوبا سفر کنند، و به‌علاوه، فشار مالی بر گروه‌های مالی و بانک‌هایی گذاشتند که با کوبا کار و معامله می‌کردند.
و برای کامل کردن محاصره، ترامپ نُه یا ده روز پیش از ترک کاخ سفید در ژانویه ۲۰۲۱، کشور ما را در فهرستی ساختگی گذاشت که می‌گوید کوبا کشوری است که از تروریسم حمایت می‌کند- که مطلقاً نادرست است. همهٔ دنیا با احساس وظیفهٔ انسانی کوبا و چگونگی مشارکت ما در حفظ صلح آشناست. ما ارتش به جایی نمی‌فرستیم؛ ما دکتر می‌فرستیم. و حتی زمانی که پزشکان کوبایی را به خارج می‌فرستیم که به وظیفهٔ همبستگی‌شان عمل کنند و خدمات پزشکی به دیگر نقاط جهان بدهند، آمریکا ادعا می‌کند که ما در واقع در کار قاچاق انسانیم.
در عین حال، درست در زمانی که وضع اقتصادی بدتر می‌شد، کووید-۱۹ همه‌گیر شد و مثل هر جای دیگری در دنیا، ضربهٔ سنگینی به کوبا زد. با وجود این، در دورهٔ همه‌گیری کووید-۱۹، دولت آمریکا خودسرانه و لجوجانه محاصره را محکم‌تر کرد. من اشاره‌ام به دولت آمریکاست، نه به مردم آمریکا، زیرا ما احترام عمیقی برای مردم آمریکا قائلیم و پیوندهای دوستی نزدیکی با آنها داریم.
به گمان من، دولت آمریکا فکر می‌کرد انقلاب از این همه‌گیری جان سالم به در نخواهد برد. اوج همه‌گیری در کوبا بسیار شدید بود و همه‌گیری تا اواخر سال ۲۰۲۱ ادامه داشت. هنگامی که همه‌گیری در سال ۲۰۲۰ آغاز شد، ما هنوز واکسن یا حتی امکان دریافت واکسن نداشتیم.
سپس، کارخانهٔ اکسیژن پزشکی در کوبا اشکال پیدا کرد و خراب شد. اکسیژن ما تمام شد. دولت آمریکا نیز به شرکت‌های کارائیب و آمریکای مرکزی فشار می‌آورد که اکسیژن به ما ندهند. در عین حال، مجبور بودیم بخش‌های مراقبت‌های ویژه را [در بیمارستان‌ها] گسترش دهیم. واکنش دولت آمریکا چه بود؟ فشار آوردن به شرکت‌های سازنده و فروشندهٔ ونتیلاتور که به کوبا ونتیلاتور ندهند.
اوضاع بحرانی بود و افزون بر آن، کارزار رسانه‌یی بزرگی برای بی‌اعتبار کردن انقلاب کوبا به راه افتاد. اتکای ما به دانشمندانمان، به‌ویژه دانشمندان جوان، و به نظام درمانی و بهداشتی‌مان بود، نظامی کارآمد، رایگان، و با کیفیت خوب، که سلامت را حق مردم می‌داند. دانشمندان ما چند نمونه ونتیلاتور طراحی کردند و پنج واکسن آزمایشی ساختند که امروزه سه تای آنها به‌خاطر اثربخشی‌شان شناخته شده‌اند. و همین کشور را نجات داد. با این حال، بعد از همه‌گیری، مشکلات بسیاری داشتیم که بسیاری از آنها از قبل از سال ۲۰۱۹ حل‌نشده باقی مانده بود.
ما کمبودهایی در تأمین دارو, غذا، و سوخت داریم. خاموشی‌ها و بی‌برقی‌های طولانی‌مدت داریم که مردم را اذیت می‌کند و بر زندگی مردم، به‌ویژه جوانان، اثر مستقیم می‌گذارد. گمان می‌کنم در فرایند آموزش ما، حساسیّت و اهمیت وضعی که در آن قرار داریم به جوانان توضیح داده می‌شود. با این حال، نسل ما با چالشی بزرگ روبه‌روست: اطمینان از اینکه این فاصله گرفتن گذرای جوانان کوبایی– جوانانی که در «دورهٔ ویژه» به دنیا آمده‌اند و همهٔ این سال‌ها را در وضع واقعاً دشوار اقتصادی و اجتماعی گذرانده‌اند- به گسست ایدئولوژیک از انقلاب و از خود کشور منجر نشود.
درست است که امروزه مهاجرت نسبت به زمان‌های دیگر بیشتر است، اما این وضع پیش از این نیز، در تاریخ روابط بین کوبا و آمریکا، گهگاه پیش آمده است. چشمگیرترین دوره‌های مهاجرت همیشه مربوط به دوره‌هایی بوده است که آمریکا سیاست‌هایی تهاجمی اعمال کرده است که اوضاع اقتصادی کوبا را وخیم‌تر کرده است. دولت آمریکا با استفاده از قانون تعدیل کوبا [۱۹۶۶] و اقدام‌های دیگر، به مهاجرت غیرقانونی، ناامن، و بی‌نظم کوبایی‌ها دامن زده است، در حالی که چنین سیاست‌هایی را در مورد مهاجران کشورهای دیگر به کار نمی‌بندد.
وقتی بر همه‌گیری غلبه کردیم، من خیلی چیزها یاد گرفته بودم؛ متوجه شدم که کوبایی‌ها چگونه، با نوعی مقاومت خلاقانه، در برابر مشکلات ایستادگی می‌کنند. مقاومت خلاقانه فقط به این معنا نیست که در همان جا که هستیم بایستیم، بلکه به‌معنای حرکت به جلو با نشان دادن خلاقیت و استفاده از استعداد و قدرت مردم برای غلبه کردن بر سختی‌هاست. یکی از نمونه‌های آن ساختن واکسن‌ها بود. فقط پنج کشور [دیگر] در جهان توانستند واکسن بسازند و همهٔ آنها کشورهای توسعه‌یافته بودند. کوبا تنها کشور در حال توسعه بود که توانست واکسن بسازد، آن هم با شاخص چشمگیر ۰٫۷۶ درصد مرگ‌ومیر. در دورهٔ همه‌گیری، سرانهٔ دوزهای تزریق شدهٔ واکسن کوبا بیشتر از هر کشور دیگری بود.
ما یکی از ۲۰ کشوری هستیم که بیش از نود درصد از جمعیت آنها در برابر کووید واکسینه کامل شده‌اند. به‌علاوه، ما دومین کشور در جهان بودیم که به کودکان دو ساله و بزرگ‌تر واکسن زدیم. این شکل‌های مقاومت خلاقانه اکنون در حال گسترش به دیگر عرصه‌های اقتصاد و زندگی اجتماعی است تا با تلاش و استعداد و کارمان بتوانیم بر محاصره نیز غلبه کنیم.
ما جوانانمان را بیش از پیش در این تلاش شرکت می‌دهیم و فضای بیشتری برای مشارکت اجتماعی در اختیارشان می‌گذاریم. در نتیجه، جوانان می‌توانند ببینند که می‌شود هدف‌هایی در زندگی داشت که با پروژهٔ اجتماعی مورد حمایت انقلاب همخوان باشد. البته، هستند کسانی که مهاجرت می‌کنند، اما بیشتر جوانان در کوبا هستند و در عرصه‌هایی که ذکر کردم، و عرصه‌های دیگر، کار و تلاش می‌کنند. اینها کسانی‌اند که پیشرفت علمی ما را راهبری می‌کنند. جوانان در فعالیت‌های تولیدی و اقتصادی اصلی کشور شرکت دارند. جوانان‌اند که تحول دیجیتال جامعه را به پیش می‌برند. بارآورندگان اصلی ارتباطات اجتماعی، سیاسی و نهادی همین جوانان‌اند. جوانان‌اند که ما را در مورد نیاز به کار برای تداوم انقلاب متقاعد می‌کنند.
د.د.گ: می‌خواهم به دو موضوع بپردازم که شما، آقای رئیس‌جمهور، گفتید. یکی ویژگی اَدواری آنچه شما مهاجرت از کوبا می‌نامید و نحوهٔ واکنش این پدیده- به نظر شما- به تحریم‌های سخت‌تر است. اگر منظور شما را درست فهمیده باشم، آمریکا تحریم‌های سخت‌تری اعمال می‌کند که باعث خارج شدن عدهٔ بیشتری از کشور می‌شود. آیا احساس می‌کنید این چیزی است که دولت بایدن می‌تواند کاری دربارهٔ آن بکند؟
میگل دیاز-کانل: ما توقع نداریم با آمدن دولت بایدن تغییرات زیادی صورت بگیرد. ما هنوز روابط دیپلماتیک با آمریکا داریم. سفارت آمریکا در کوبا و سفارت کوبا در آمریکا وجود دارد. روابط ما [پس از سال‌ها] در دورهٔ [ریاست‌جمهوری] اوباما دوباره برقرار شد، که سیاستی کاملاً متفاوت با سیاست‌های ترامپ بود؛ سیاست‌هایی که بایدن نیز به آنها ادامه داده است. من بر این موضوع تأکید می‌کنم، زیرا اگرچه رئیس‌جمهور جمهوری‌خواه آمریکا بود که سیاست فشار حداکثری را بر کوبا اعمال کرد، اکنون رئیس‌جمهور دموکرات است که همان سیاست را ادامه می‌دهد.
ما از طریق کانال‌های مستقیم و غیرمستقیم به دولت بایدن اطلاع داده‌ایم که مایلیم بنشینیم و دربارهٔ مسائلمان، از جمله مهاجرت به آمریکا، صحبت کنیم. اما این کار باید از موضع برابری و احترام متقابل و بدون هیچ شرط و شروطی انجام شود. هیچ پاسخی از آمریکا دریافت نکرده‌ایم. بنابراین، نشانه‌هایی نمی‌بینیم که حاکی از آن باشد که این دولت قصد همکاری با ما دارد.
با این حال، ما خواهان حفظ روابط متمدنانه بین دو کشور، صرف‌نظر از تفاوت‌های ایدئولوژیک، هستیم. تا زمان فرا رسیدن آن لحظه، ما به تلاشمان برای بهبود این وضع ادامه خواهیم داد. ما می‌کوشیم نگذاریم جوانان را فریب دهند و اغفال کنند یا اطلاعات نادرستی دربارهٔ فرصت‌هایی که دارند به آنها بدهند. جوانان، وقتی کوبا را قانونی ترک می‌کنند ولی در راهِ رفتن به آمریکا غیرقانونی می‌شوند، در جریان مهاجرتی کاملاً بی‌نظم و غیرقانونی گرفتار می‌شوند و اسیر نقشه‌های قاچاق انسان می‌شوند.
صحبت‌های زیادی در مورد مهاجرت کوبایی‌ها و به‌ویژه مهاجران جوان کوبایی می‌شود، اما واقعیت این است که مهاجرت بر همهٔ کشورها اثر می‌گذارد و کسانی که مهاجرت می‌کنند معمولاً جوانان و افراد سالم و توانمندی‌اند که رؤیاهایی در سر دارند.
ک.و.هـ: در کوبا، مغازه‌های کوچک و هتل‌ها و رستوران‌های خصوصی می‌بینیم. به نظر شما، تا کجا می‌توانید با این روند در چهارچوب سوسیالیسم پیش بروید؟
میگل دیاز-کانل: ما می‌خواهیم اقتصادی سوسیالیستی باشیم که بیشترین و بهترین عدالت اجتماعی ممکن را تضمین کند. این اقتصاد سوسیالیستی را باید بدون فراموش کردن شرایط جهانی که در آن زندگی می‌کنیم بسازیم، تحکیم و تقویت کنیم، و توسعه دهیم؛ جهانی که پر از ناروشنی‌ها و پیچیدگی‌ها است؛ جهانی که شکاف بین غنی و فقیر در آن در حال گسترش است و کشورهای «جنوب» از مزیت‌ها و امتیازهای کمتری برخوردارند.
با این حال، ما هرگز از آرمان سوسیالیسم دست نخواهیم برداشت. اما در اوضاع کنونی، از جمله در شرایط محاصره و با مشکلات داخلی کوبا، چگونه می‌توانیم این کار بکنیم؟ ما از اقتصاد سوسیالیستی، به‌مثابهٔ راهی برای دستیابی به عدالت اجتماعی بیشتر، دفاع می‌کنیم، ضمن آنکه از کارایی بیشتر، استقلال بیشتر، و کارکرد بهتر دستگاه دولتی سوسیالیستی، یعنی دستگاه عمومی [متعلق به مردم] در الگوی اقتصادی اجتماعی‌مان دفاع می‌کنیم.
به‌علاوه، امکان فعالیت بخش غیردولتی- خصوصی- اقتصاد را به‌مثابهٔ مکمل بخش دولتی فراهم کرده‌ایم. از یک طرف، یک نظام کسب‌وکار واحد داریم که در آن فقط یک بازیگر وجود دارد- دستگاه دولتی- که امروزه مالکیت و مدیریت وسایل اصلی تولید را در اختیار دارد. و در کنار آن، یک بازیگر غیردولتی دوم وجود دارد که آن نیز به توسعهٔ کشور و تولید ناخالص داخلی ملی کمک می‌کند و بخشی از نیروی کار را جذب می‌کند.
اخیراً شاهد تحولی بسیار جالب بوده‌ایم: این مؤسسه‌های غیردولتی شروع به برقراری پیوند با بخش دولتی کرده‌اند. به‌عنوان مثال، در حالی که محاصره ادامه دارد، شرکت‌های دولتی ما قادر به استفاده از حداکثر ظرفیت تولیدی‌شان نیستند. اما بخش غیردولتی، که با وجود محاصره فرصت‌های بیشتری برای واردات دارد، با آن نهاد دولتی پیوند برقرار می‌کند و همراه با یکدیگر، خدمات و فعالیت‌هایی تولیدی را توسعه می‌دهند که در نهایت به سود مردم است.
آرزوی ما این است که برای مردم کوبا، به‌خاطر تمام دلیری و ازخودگذشتگی که در مقاومت در برابر محاصره در همهٔ این سال‌ها نشان داده‌اند، رفاهی را تأمین کنیم که سزاوار آن‌اند. چطور این کار را می‌کنیم؟ با مفهوم خاصی از ساختمان سوسیالیستی که شامل یک بخش دولتی و یک بخش خصوصی است. کار دشواری است، اما آن را محقق خواهیم کرد.
ک.و.هـ: من بخت آن را داشتم که یک هفته قبل از درگذشت [ریکاردو] الارکون [در آوریل ۲۰۲۲]، وزیر امور خارجهٔ پیشین [کوبا]، او را ببینم. آنچه او بسیار شیفته‌اش بود، تغییرات جاری در منطقه بود. چندی پیش، لولا [داسیلوا، رئیس‌جمهوری برزیل] برای شرکت در یک همایش مهم در کوبا بود. به نظر می‌رسد که این منطقه بیشتر به چپ و کمتر به راست در حرکت است. آیا این وضع به کوبا فضای بیشتری برای تغییر یا شاید حتی بازسازی جنبش غیرمتعهدها برای عصر جدید می‌دهد؟
میگل دیاز-کانل: ما از اصل یکپارچگی آمریکای لاتین و کارائیب دفاع می‌کنیم. ما همچنین از این اصل دفاع می‌کنیم که آمریکای لاتین و کارائیب باید منطقهٔ صلح باشد. ما با همهٔ کشورهای آمریکای لاتین و کارائیب رابطه داریم.
ما با شماری از کشورهایی که خواستار خدمات حرفه‌یی یا فنی ما هستند، از جمله کشورهایی که خواهان گُردان‌های پزشکی و دیگر متخصصان ما در رشته‌هایی مانند مهندسی‌اند، همکاری و همیاری داریم. ما می‌کوشیم روابط تجاری‌مان را توسعه دهیم. همچنین، هنگامی که در مأموریت‌های همکاری شرکت می‌کنیم، بیشتر با این کشورها آشنا می‌شویم، که به توسعهٔ خودمان نیز کمک می‌کند.
آمریکای لاتین سرزمینی بسیار مساعد برای جنبش‌های مترقی است، به‌رغم اینکه جریان راست افراطی تلاش می‌کند به این فرایندها لطمه بزند. ما روابط محکمی با ونزوئلا، نیکاراگوئه، بولیوی، برزیل، و آرژانتین داریم و می‌کوشیم این روابط را تقویت کنیم. برزیل خودش تقریباً یک قاره در آمریکای لاتین و یکی از مهم‌ترین اقتصادها[ی جهان] است. در دورهٔ دولت‌های لولا [داسیلوا] و دیلما [روسف]، ما مبادلات تجاری و دوجانبهٔ گسترده‌ای با برزیل داشتیم. وقتی این دولت‌های مترقی در قدرت‌اند، فرصت‌های جدیدی برای کشور ما نیز فراهم می‌شود.
کوبا مبتکر و حامی روند صلح در کلمبیا بود که به برقراری صلح در سراسر قاره کمک کرده است. «توافق نهایی» آن روند صلح چند سال پیش در هاوانا امضا شد. کوبا سیاست خارجی منسجمی بر پایهٔ همکاری و همیاری با کشورهای دیگر تدوین کرده است تا آنچه را داریم، به شیوه‌ای بسیار نوع‌دوستانه در اختیار دیگران بگذاریم. هنگامی که همه‌گیری کووید پیش آمد، ما واکسن‌هایمان را در اختیار شماری از کشورهای کارائیب و آمریکای لاتین گذاشتیم که خواستار آنها بودند.
د.د.گ: آقای رئیس‌جمهور، شما دربارهٔ خدمات کوبایی‌ها در کشورهای خارجی صحبت کردید. البته، همهٔ ما تاریخ طولانی و برجستهٔ پزشکان کوبایی در ارائهٔ خدمات درمانی در سراسر جهان را می‌دانیم. اما برخی از ما در آمریکا از شنیدن خبرهای اخیر دربارهٔ کوبایی‌هایی که برای جنگیدن در اوکراین به کار گرفته شده‌اند شگفت‌زده شدیم. لطفاً موضع دولت کوبا در این باره را برای ما توضیح دهید.
میگل دیاز-کانل: پیش از هر چیز، موضع ما در مورد جنگ در اوکراین این است که ما کشوری صلح‌دوست هستیم. ما پاسدار قوانین بین‌المللی و منشور سازمان ملل متحدیم. ما جنگ دوست نداریم. از جنگ استقبال و حمایت نمی‌کنیم. وقتی در این یا آن طرف جنگ انسان‌ها جانشان را از دست می‌دهند، رنج می‌بریم. به باور ما، برای پایان دادن به این جنگ، باید به گفت‌وگو و راه‌حل‌های دیپلماتیک متوسل شد.
ما در جنگ اوکراین درگیر نیستیم، اما در تحقیق‌هایمان پی بردیم که یک شبکهٔ غیرقانونی در حال استخدام کوبایی‌های ساکن روسیه، و نیز برخی از کوبایی‌های ساکن کوبا، برای جنگیدن به سود طرف روسی است. در «قانون کیفری» ما «مزدوری» ممنوع شده است و ما این نوع سربازگیری را مزدوری و همچنین قاچاق انسان می‌دانیم. بنابراین، هنگامی که تمام شواهد تحقیق‌هایمان را جمع‌آوری کردیم، [موضع دولت کوبا را] به طرف‌های درگیر اطلاع دادیم و به مردم نیز گزارش دادیم که چه اتفاقی افتاده است.
به‌لطف روابط نزدیکی که با روسیه داریم، هر دو طرف توانستیم برای از بین بردن قاچاق غیرقانونی افراد و تبدیل کردن آنها به مزدور اقدام کنیم. اطمینان می‌دهم که کوبا در این جنگ درگیر نیست و اگر دوباره یک شبکهٔ قاچاق غیرقانونی مانند آنچه قبلاً دیدیم کشف کنیم، آن را گزارش خواهیم داد و برای متوقف کردن آن اقدام خواهیم کرد.
ک.و.هـ: صرفاً برای اینکه موضع کوبا در مورد جنگ اوکراین روشن باشد، آیا شما سعی کرده‌اید نقشی در پیشنهادهای آتش‌بس داشته باشید؟ موضع دولت کوبا دربارهٔ جنگ اوکراین چیست؟
میگل دیاز-کانل: ما اصرار داریم که از همهٔ سازوکارها و امکانات بین‌المللی برای گفت‌وگو استفاده شود؛ از طریق گفت‌وگو و روابط دیپلماتیک باید بتوان به راه‌حلی [برای این جنگ] دست یافت. مشکل این است که تلاش‌هایی برای تحریف واقعیت و تحمیل چهارچوبی کج‌وکوله و گمراه‌کننده صورت می‌گیرد. از دیدگاه ما، دولت ایالات متحد آمریکا با توجه نکردن به شکایت‌ها و هشدارهای روسیه در مورد خطر گسترش مرزهای ناتو به سمت روسیه، وقوع این جنگ را تحریک کرد. به نظر من، آمریکا وضع موجود را تحریف کرد. این درگیری بسیاری از کشورهای اروپایی را نیز درگیر کرد، تا جایی که این جنگ دیگر بین اوکراین و روسیه نیست، بلکه درگیری ناتو-روسیه است.
چه کسی هزینهٔ این جنگ را می‌پردازد؟ هزینهٔ این جنگ از بودجهٔ کشورهای درگیر در جنگ تأمین می‌شود. بنابراین، ساکنان این کشورها کسانی‌اند که هزینهٔ جنگ را می‌پردازند. اما جنگ به کسانی که درگیر نیستند، ولی از پیامدهای جنگ متأثر می‌شوند، نیز آسیب می‌رساند. مشکلاتی که در صادرات غلات و بازارهای مواد غذایی پیش آمد نشان داد که چگونه این وضع بر همهٔ جهان اثر می‌گذارد. ما نیز، بر اساس این باور انسان‌دوستانه‌مان که در درگیری‌های نظامی جان و زندگی انسان‌ها قربانی می‌شود، با این جنگ مخالفیم.
اما، به نظر ما، آمریکا مسئولیت عظیمی در این درگیری دارد. آنها توانسته‌اند ماهیت واقعی این جنگ را تحریف کنند. سپس سعی کردند طوری نشان دهند که انگار خودشان در موضع درست قرار دارند. من معتقدم که واکنش درست برای پایان دادن به این جنگ از راه دیپلماتیک است. باید تضمین‌های عینی برای امنیت همهٔ طرف‌ها وجود داشته باشد. من معتقدم که به‌جای آتش‌افروزی در این جنگ و نفت ریختن بر شعله‌های آتش این درگیری، همهٔ ما، با هوشمندی و درک حساسیّت اوضاع، می‌توانیم در یافتن راه‌حل مشارکت کنیم.
د.د.گ: شما قبلاً از ساختمان سوسیالیستی صحبت کردید. می‌خواهم باز هم دربارهٔ این موضوع از شما بپرسم که توازن بین بخش خصوصی و دولتی را در آینده چگونه می‌بینید. در «دورهٔ ویژه»، یارانه‌های اتحاد جماهیر شوروی اساساً قطع شد و وضع بسیار دشواری برای مردم کوبا پیش آمد، به‌ویژه به‌علت محاصره. با این حال، مشکل ایجاد ساختار سوسیالیستی هنوز نه در کوبا حل شده است و نه در چین؛ کشوری که برای بهبود سطح زندگی روزمره، مجبور به گسترش بخش خصوصی شد. شما چه توازنی بین بخش خصوصی و دولتی در نظر دارید؟
میگل دیاز-کانل: این واقعیت که در اقتصاد سوسیالیستی بخش خصوصی وجود دارد سوسیالیسم را نفی نمی‌کند. حتی در کلاسیک‌های مارکسیستی- یا در شیوهٔ عمل خود لنین در انقلاب شوروی- این فکر بود که دوره‌های گذاری وجود خواهد داشت که بخش خصوصی در ساختمان سوسیالیستی حضور خواهد داشت. امکان فعالیت قانونی دادن به بخش خصوصی به‌هیچ‌وجه به این معنی نیست که از سوسیالیسم دست کشیده‌ایم. چرا؟ زیرا بیشترین مقدار و بزرگ‌ترین ظرفیت وسایل اساسی تولید هنوز در دست دولت است.
این وسایل تولید را می‌توان در ترکیبی از شکل‌های دولتی و غیردولتی [مالکیت] مدیریت کرد. به‌عنوان مثال، در کوبا، بیش از ۸۰درصد زمین‌ها در مالکیت دولت است. با این حال، حدود ۸۰درصد از زمین‌های ما را سال‌هاست که تعاونی‌های خصوصی کشاورزان [در اجاره دارند و] مدیریت می‌کنند. این بدان معنا نیست که ما ساختن سوسیالیسم را متوقف کرده‌ایم.
در مورد اقتصاد، باید بگویم که ما از جنبه‌های خاصی از عملکرد اقتصادی کنونی رضایت نداریم. اما واقعیت اقتصاد کوبا چه بوده است؟ اقتصادی جنگی که مجبور به مقابله با محاصرهٔ قدرتمندترین کشور جهان بوده است. باید ببینیم بدون محاصره به چه چیزهایی دست می‌یافتیم. البته، ما سعی می‌کنیم راه‌هایی برای بهبود خودمان پیدا کنیم. وقتی می‌گویم از عملکرد اقتصاد کوبا ناراضی‌ام، به این واقعیت اشاره دارم که ما هنوز نمی‌توانیم کالاها و خدماتی را تولید کنیم که تأمین‌کنندهٔ رفاه کامل مردم ما باشد. اما با همان اقتصاد جنگی است که توانسته‌ایم آموزش و مراقبت‌های بهداشتی و درمانی دولتی رایگان و با کیفیت خوب و نیز دسترسی رایگان مردم به امکانات فرهنگی و ورزشی را تضمین کنیم. متخصصان کوبایی، حتی کسانی که از کشور مهاجرت می‌کنند، در بازار کار کشورهای سرمایه‌داری از موقعیت رقابتی خوبی برخوردارند.
کوبا نظام خدمات اجتماعی فوق‌العاده‌ای دارد که هیچ‌کس را بی‌پشت‌وپناه نمی‌گذارد. ممکن است بپرسید: اگر مردم به‌رایگان از این خدمات بهره‌مند می‌شوند، آیا برای دولت هزینه ندارد؟ و چه کسی این هزینه‌های دولتی را تأمین می‌کند؟ این هزینه‌ها را اقتصادی تأمین می‌کند که از یک طرف آسیب زیادی از محاصره دیده است، اما از سوی دیگر، دستاوردهای اجتماعی بزرگی داشته است که کشورهای سرمایه‌داری و توسعه‌یافته‌تر هرگز نداشته‌اند. با وجود تنگ‌تر شدن محاصره، شاخص‌های بهداشتی و درمانی و آموزشی کوبا در حد شاخص‌های هر کشور توسعه‌یافته‌ای در جهان است.
هدف بعدی چیست؟ باید کمتر به شرایط بین‌المللی وابسته باشیم. به همین دلیل است که به مقاومت خلاقانهٔ مردم کوبا اتکا داریم و از تلاش و استعداد خودمان بهره می‌گیریم. ما در حال تدوین و اجرای الگوی توسعهٔ اقتصادی و اجتماعی خاصی هستیم که شامل برنامهٔ ثبات اقتصاد کلان برای مقابله با تورّم و گرفتاری‌هایی است که در قیمت‌ها و در بازار معاملات ارزی داریم.
ما به علم و نوآوری به‌مثابهٔ ستون‌های مدیریت دولت اتکا داریم. ببینید در جریان همه‌گیری چه کردیم. به این نتیجه رسیدم که برای حفظ استقلال و دفاع از آن، به واکسن کوبایی نیاز داریم. بنابراین، یک نظام حکمرانی بر اساس علم و نوآوری طراحی و تدوین کردیم. این ایده را در جریان همه‌گیری کووید-۱۹ آزمودیم و اکنون آن را به دیگر عرصه‌های اقتصاد نیز گسترش داده‌ایم.
یکی از این عرصه‌ها استقلال غذایی است. برای اینکه تولید مواد غذایی را افزایش دهیم، بر علم و نوآوری تمرکز کرده‌ایم تا کوبا مجبور به وارد کردن مواد خوراکی یا وابسته به منابع خارجی برای تهیهٔ غذا نباشد. همچنین، شبکهٔ انرژی کشور را داریم تغییر می‌دهیم تا وابستگی کمتری به سوخت‌های فسیلی داشته باشیم و از منابع انرژی تجدیدپذیر بیشتر استفاده کنیم. برنامه داریم که تا سال ۲۰۳۰، بیش از ۲۴ درصد از انرژی تولیدشده در کشور از منابع تجدیدپذیر باشد.
در این اوضاع دشوار، در حال تدوین و اجرای برنامه‌های اجتماعی با هدف کمک به مردم کشور و خانواده‌های آسیب‌پذیر هستیم تا آنها از این وضع بیرون بیایند. همچنین، فرایند تحول دیجیتال را آغاز کرده‌ایم. همهٔ این اقدام‌ها، در ترکیب با یکدیگر، حال و آیندهٔ بسیار باثبات‌تری را برای مردم کشور تأمین خواهد کرد.
ک.و.هـ: در مورد تحول دیجیتال، به نظر شما کوبا از لحاظ دسترسی به اینترنت در کجا قرار دارد؟ اگر اشتباه نکنم، توافقی با شرکت‌های آمریکایی و اروپایی در جریان بود که به نتیجه نرسد و حرکت به سمت تحول دیجیتال متوقف شد. مردم از چه راهی به رسانه‌ها دسترسی دارند؟ آیا شما هر روز صبح یک جلسهٔ توضیحی [دربارهٔ مسائل روز] دارید؟ کنجکاوم بدانم شما چه رسانه‌ای را نگاه می‌کنید.
میگل دیاز-کانل: من در توییتر [سابق، ایکس فعلی] خیلی فعالم. فکر می‌کنم دنبال‌کنندگان من بیشتر از هر فرد دیگری در کوبا باشد، گرچه مطمئن نیستم.
ک.و.هـ: چند دنبال‌کننده دارید؟
میگل دیاز-کانل: می‌گویند من حدود ۷۶۰هزار دنبال‌کننده در توییتر دارم. ما پروژه‌ای را برای دیجیتالی شدن جامعه با تمرکز بر دو حوزهٔ اصلی آغاز کرده‌ایم. اول، ساخت پلتفرم‌های دیجیتال مانند کسب‌وکار/تجارت الکترونیک (e-commerce) و دولت الکترونیک است تا ارتباط بیشتری بین مردم، نهادهای دولتی، و خدمات، با مشارکت دموکراتیک هرچه بیشتر مردم، برقرار باشد. همچنین، در حال تدوین چهارچوب قانونی تجارت الکترونیک هستیم. محاصره بر این تلاش ما اثر می‌گذارد، زیرا برای حرکت به سمت جامعهٔ دیجیتالی، به منابع مالی و فناوری نیاز داریم. بنابراین، باید شالودهٔ زیرساخت‌های دیجیتال را مستقلاً ایجاد کنیم.
با کمک چین توانستیم به سمت دیجیتالی کردن تلویزیون حرکت کنیم. در مورد اینترنت، در چند سال گذشته پیشرفت‌های مهمی داشتیم. در حال حاضر، بیش از ۷میلیون کوبایی به اینترنت موبایل (از طریق تلفن همراه) دسترسی دارند. در کوبا، به‌ویژه در میان جوانان، حضور و فعالیت در شبکه‌های اجتماعی بسیار رایج است، حتی با وجود اینکه در نتیجهٔ محاصره، سایت‌ها و پلتفرم‌هایی هستند که ما از دسترسی به آنها محروم شده‌ایم.
مواقعی هست که فرد سعی می‌کند برنامه‌ای را به‌روز کند یا وارد سایتی شود، یا دانشمندی می‌خواهد از یک پایگاه داده‌های پژوهشی بازدید کند، و پیامی دریافت می‌کند که می‌گوید: «کشور شما به این سایت دسترسی ندارد.» اما، در حال پیشرفت هستیم. در همهٔ دانشگاه‌های سراسر کشور رشتهٔ علوم کامپیوتر داریم. همچنین، یک فروشگاه برنامک‌های (اپلیکشین‌های) کوبایی به نام Apklis درست کرده‌ایم و در حال ساختن سیستم‌های برنامک‌های کوبایی خودمان هستیم. [دانشگاه علوم کامپیوتر] Universidad de las Ciencias Informáticas یک سیستم عامل طراحی کرده و ساخته است که تلفن‌های همراه، تبلت‌ها، و لپ‌تاپ‌هایی نصب و استفاده می‌شود که اکنون، در پروژه‌ای مشترک با چین، در حال طراحی و ساخت آنها هستیم.
تیم‌های جوانان کوبایی در رویدادهای بین‌المللی برنامه‌نویسی کامپیوتر شرکت کرده‌اند و نتایج چشمگیری به دست آورده‌اند. باید به حرکت در این مسیر کامپیوتری شدن ادامه دهیم، چون کوبا جمعیت فعال اقتصادی کوچک‌تری دارد و این گروه کوچک‌تر باید حامی جمعیت بزرگ‌تر غیرفعال اقتصادی ما باشد، زیرا ضمن آنکه امید به زندگی [عمر متوسط] در کشور ما به‌دلیل برنامه‌های اجتماعی‌مان افزایش یافته است، جمعیت کشور در حال پیر شدن است.
به عبارت دیگر، اگرچه ما کشوری توسعه‌نیافته‌ایم، پویایی جمعیتی ما در همان حدّی است که در کشورهای توسعه‌یافته می‌بینیم. ما با اینکه جمعیت کمتری داریم که فعالیت مستقیم در تولید و خدمات دارند، باید برآمد کارآمدتری داشته باشیم، که راه تحقق آن از طریق کامپیوتری کردن، تحول دیجیتال، و خودکارسازی است. برای رسیدن به این هدف‌ها، برنامه‌هایی در دست اجرا داریم که با استقبال عمومی روبه‌رو شده است. یک نمونه از آنها برنامهٔ باشگاه کامپیوتر جوانان است. در این مؤسسات [باشگاه‌ها] کودکان از سن بسیار کم با کامپیوتر و دیگر فناوری‌های ارتباطی آشنا می‌شوند. حتی دوره‌هایی برای سالمندان داریم، تا آنها از کل فرایند تحول دیجیتال کنار نمانند.
البته کوبایی‌ها نیز در شبکه‌های اجتماعی فعال‌اند. من معتقدم که شبکه‌های اجتماعی می‌توانند ابزاری برای مدیریت دانش باشند، که برای جامعهٔ بشری بسیار مهم است. ما می‌خواهیم کشوری بسازیم که در آن وجه تمایز مردم نه دارایی‌های مادّی‌شان، بلکه معنویت و سهمی باشد که در جامعه و فرهنگ دارند. آنچه من در مورد شبکه‌های اجتماعی نمی‌پسندم و نمی‌پذیرم جلوه‌های هرزگی، ابتذال، و قلدری آنلاین است که به‌ویژه به جوانان بسیار آسیب می‌رساند.
من معتقدم که در مورد مدیریت و نظارت بر اینترنت، جهان به رویکردی جامع‌تر و هم‌بسته‌تر نیاز دارد. امنیت سایبری اکنون مسئله‌ای مهم در جهان است. ما در کوبا در حال طراحی و ساخت پلتفرم‌های امنیت سایبری خودمان هستیم. در عرصه‌ای دیگر، چالش‌های هوش مصنوعی نه‌فقط ماهیت فنی دارد بلکه این فناوری پیامدهای مهم اجتماعی و اخلاقی نیز دارد. ما باید به نوعی از مدیریت و نظارت جهانی اینترنت دست یابیم. باید جهانی بسازیم که رهایی‌بخش و فراگیر باشد؛ جایی که مجازی و واقعی فاصلهٔ کمتری با یکدیگر دارند و اینترنت می‌تواند به مردم کمک کند پاسخ‌های مشکلاتشان را پیدا کنند.
د.د.گ: در موضوع فرهنگ، همه می‌دانند که کوبا مرکز فرهنگی قدرتمندی در موسیقی و ادبیات و رقص است. با توجه به اینکه فرهنگ دیجیتال مرز نمی‌شناسد، آیا تفاوت یا تغییری در نگرش دولت به کوبایی‌هایی می‌بینید که شاید دیگر در کوبا زندگی نمی‌کنند، اما هنوز خود را با افتخار کوبایی می‌دانند؟
میگل دیاز-کانل: این دومین سفر من به ایالات متحد آمریکاست. یک بار پنج سال پیش اینجا بودم و یک بار هم حالا. هر دو بار برای شرکت در جلسات مجمع عمومی سازمان ملل متحد آمدم. در این بازدیدها، همیشه فرصتی برای دیدار با نمایندگان فرهنگ آمریکایی پیدا کرده‌ایم. برای مثال، دیروز بعدازظهر، درست همین جا، در یکی از آن نشست‌های بین هنرمندان و دانشگاهیان آمریکایی و هنرمندان کوبایی مستقر در کوبا و آمریکا شرکت کردیم.
من نیز مانند شما هماهنگی نوازندگان کوبایی و آمریکایی را، وقتی روی صحنهٔ مشترک می‌نوازند، شاهد بوده‌ام. در جشنواره‌های جاز در هاوانا، که همیشه با ارکستری ترکیبی از نوازندگان کوبایی و آمریکایی برنامه به پایان برده می‌شود، این هماهنگی را دیده‌ایم. نوازندگان کوبایی جلوهٔ لاتینی خاصی به توانایی‌های بدیع جاز آمریکایی و خوش‌نوازی آن می‌دهند.
اینها از آن لحظاتی است که به سطح نوینی از رفاه معنوی می‌رسیم. امروزه، فرهنگ یکی از آن عرصه‌هایی است که در آن می‌توان نه دیوار، بلکه پل‌هایی بین کوبا و ایالات متحد آمریکا ساخت. از طریق تبادل فرهنگی، مرزها برداشته می‌شود و مردم ما متحد می‌شوند و می‌توانند از ارزش‌های تاریخ و فرهنگ یکدیگر بهره‌مند شوند.
چند سال پیش، در زمان اوباما، مرکز کِنِدی نمایشگاهی از فرهنگ کوبا در واشنگتن دی‌سی [پایتخت آمریکا] برگزار کرد. رویدادی عالی بود. در آن نمایشگاه، هنرمندان ما احساس راحتی می‌کردند. ما می‌خواستیم از طریق پروژهٔ مرکز کندی هنرمندان آمریکایی را به کوبا بیاوریم، اما بر اثر محدودیت‌هایی که ترامپ اعمال کرد، همه‌چیز به هم ریخت. هنوز هم تماس‌های بسیاری با هم داریم. برای مثال، دیروز مدتی را با برخی از نوازندگان مهم کوبایی گذراندیم که سال‌هاست در آمریکا زندگی می‌کنند. آنها روابطشان را با کشورشان قطع نکرده‌اند و ما احساس می‌کنیم موفقیت آنها موفقیت فرهنگ کوبا نیز است.
ک.و.هـ: آیا گفت‌گوی مداومی با دولت بایدن دارید؟ از لحاظ روابط آمریکا و کوبا، اگر بایدن دوباره انتخاب شود، چه انتظاری دارید؟
میگل دیاز-کانل: باید از بایدن بپرسید. در حال حاضر، روابط دیپلماتیک داریم. در مورد برخی موضوع‌ها گفت‌وگوهایی می‌کنیم، اما تمایلی از جانب دولت بایدن برای برقراری روابطی متفاوت با کوبا ندیده‌ایم.
ما همچنان بر چشم‌انداز خود پافشاری خواهیم کرد. ما از ایجاد ساختار سوسیالیستی دست برنمی‌داریم. اما خواهان رابطه‌ای متمدنانه و عادی بین کوبا و آمریکا هستیم. ولی برای ایجاد چنین رابطه‌ای، باید بنشینیم و صحبت کنیم. باید تمام موضوع‌ها و مسائلی را که در موردشان تفاوت نظر داریم، آنهایی را که در موردشان اتفاق نظر داریم، و آنهایی را که در موردشان توافق نداریم، ارزیابی کنیم و برای پیشرفت در این راه بکوشیم. من معتقدم که این امر به ایجاد رابطه‌ای بهتر و امکانات و ظرفیت‌های بیشتر برای ملت‌های ما منجر خواهد شد. اما در حال حاضر، هیچ نشانه‌ای نمی‌بینیم که نگرش دولت آمریکا نیز همین است.
ک.و.هـ: پرسش آخر: آیا فیلم «باربی» یا «اوپنهایمر» را دیده‌اید؟
میگل دیاز-کانل: «اوپنهایمر» را ندیده‌ام، اما به من پیشنهاد کرده‌اند که این فیلم را ببینم و به‌زودی خواهم دید. علاقه‌مندم فیلم «اوپنهایمر» را ببینم. ولی علاقه‌ٔ چندانی به دیدن فیلم «باربی» ندارم. به نظرم «باربی» فیلم خیلی خیلی سبکی است.
به نقل از «نامۀ مردم»، شمارۀ ۱۱۹۶، ۱۳ آذر ۱۴۰۲
