بیست‌وهشتمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (کاپ ۲۸): با چشم‌داشتی اندک و بهایی سنگین
نشست سالانه تغییرات اقلیمی (کاپ ۲۸)-(COP28) از تاریخ ۹ تا ۲۱ آذرماه ۱۴۰۲ (۳۰ نوامبر تا ۱۲ دسامبر ۲۰۲۳) در “دُبی”-امارات متحدهٔ عربی- در جریان بود. این کنفرانس رویدادی مهم در زمینهٔ وضعیت اقلیمی می‌تواند باشد، زیرا نخستین “ارزیابی پنج‌سالهٔ وضعیت اقلیمی” جهان بر اساس تصمیم‌های گرفته شده در توافقنامهٔ پاریس (PA) را اجرا می‌کند. این ارزیابی کاهش، انطباق، تأمین مالی، و سایر حمایت‌ها از کشورهای درحال‌توسعه را دربر می‌گیرد. با این حال، با توجه به سطح خطرناک وضعیت ناشی از تغییرات آبوهوایی در سراسر جهان و کافی نبودن اقدام‌های لازم در کاهش انتشار گازهای زیان‌آور در سراسر جهان، انتظار می‌رود تدابیر و سازوکارهای فوری و کافی‌ای برای کاهش انتشار این گازها، آن‌گونه که دانش ایجاب می‌کند، در دستور کار نشست کاپ ۲۸ قرار می‌گرفت. ولی شواهد خوبی نشان داده نشد.
سال ۲۰۲۳ به‌احتمال زیاد گرم‌ترین سال ثبت‌شده در گرم‌ترین دههٔ تاریخ خواهد بود. میانگین دمای جهان امسال احتمالاً ۵ /۱ درجه سانتیگراد بیشتر از سطح دمای پیش از انقلاب صنعتی خواهد بود و برای نخستین بار در تاریخ ۱۷ نوامبر/ ۲۶ آبان‌ماه، از ۲ درجه سانتیگراد گذشت. در قیاس با هدف جهانی محدود کردن گرمایش به زیر ۲ درجه، ایده‌آل‌ترین حد ممکن ۵ /۱ درجه است و همه شواهد نشان می‌دهند که افزایش دما ممکن است بر اساس روندهای کنونی به ۵/ ۲ تا ۹ /۲ درجه سانتیگراد برسد. پیشاپیش، رویدادهای عظیم شدیدی به‌طورمکرر در سراسر جهان مشاهده می‌شوند که وضعیت عادی‌ای جدید ایجاد کرده‌اند چندان که فجایع عظیم بشری را موجب می‌شوند. موج‌های گرمایی، آتش‌سوزی جنگل‌ها، خشکسالی، سیل‌های ویرانگر، ذوب شدن یخ‌های قطبی و یخچال‌های طبیعی، و افزایش سطح آب دریاها ازجملهٔ این فجایع هستند. گزارش‌های معتبر “هیئت بین‌دولتی تغییرات آبوهوایی” (IPCC) اظهار می‌کنند برخی از اثرات تغییرات آبوهوایی مانند افزایش سطح آب دریاها و ذوب شدن یخ‌ها ممکن است فراتر از محدودیت‌های تطبیقی باشند و تقریباً برگشت‌ناپذیر باشند.
ارزیابی جهانی
فرایند ارزیابی پنج‌ساله در سال ۲۰۲۰ / ۱۳۹۹ آغاز شد و با نشست تغییرات اقلیمی اخیر در دُبی به اوج خود رسید. گزارش دقیق کمیتهٔ فنی این فرایند با آمار تعداد بسیاری از دست اندرکاران دولتی و غیردولتی و گزارش تکمیلیِ سازمان ملل متحد در ماه های اخیر، آماده بررسی در نشست کنونی بوده است. بر اساس این گزارش، “اهداف داوطلبانهٔ ملیِ” (NDC) موردنظر در کاهش انتشار گازهای زیان‌آور که از سوی همهٔ کشورها و بنابه توافقنامهٔ پاریس ارائه شد و در سال ۲۰۲۱ / ۱۴۰۰ در بیست‌و‌ششمین نشست در “گلاسکو” به‌روز شد باید بازبینی می‌شدند و هدف‌های موردنظر از فروردین‌ماه ۱۴۰۴ روزرسانی شده تا به سی‌امین نشست تغییرات اقلیمی ارائه شوند.
نیاز مبرم به کاهش فوری و ریشه‌ای انتشار گازهای زیان‌آور در اسناد ارزیابی شدهٔ نشست تغییرات اقلیمی و همچنین در گزارش سال ۲۰۲۳ / ۱۰۲ برنامهٔ محیط زیست سازمان ملل که در آستانهٔ بیست‌وهشتمین نشست تغییرات اقلیمی منتشر شد، مورد تأکید قرار گرفته‌اند. حتی اگر بتوان به همهٔ هدف‌های موردنظر در کاهش انتشار گازهای زیان‌آور رسید، انتشار گازهای گلخانه‌ای در سال ۲۰۳۰ / ۱۴۰۹ به‌ترتیب ۱۴ گیگاتُن (یا میلیارد تُن) و ۲۲ گیگاتُن بیش از آنچه باید برای اختلاف دمای ۲ و ۵ /۱ درجه سانتیگراد می‌بودند خواهد رسید. انتشار جهانی [دما] در سال ۲۰۳۰ / ۱۴۰۹ باید ۲۸ درصد کم‌تر از سطح سال ۲۰۱۹ / ۱۳۹۸ برای اختلاف دمای ۲ درجه سانتیگراد و ۴۲ درصد کم‌تر برای اختلاف دمای ۵/ ۱ درجه سانتیگراد باشد. در حال حاضر، هدف‌های موردنظر فعلی باید ۲ درصد کاهش یابند. بنابراین، جهش عظیمی برای دستیابی به اعداد موردنظر سال ۲۰۳۵ / ۱۴۱۴ لازم است. گزارش سازمان ملل پیش‌بینی می‌کند انتشار جهانی گازهای زیان‌آور که بر پایهٔ برآوردی که شده در سال ۲۰۳۵ / ۱۴۱۴ به ۵۶ گیگاتُن خواهد رسید، برای اختلاف دمای ۲ درجه و ۵ /۱ درجه، باید، به‌ترتیب به ۳۶ و ۲۵ گیگاتُن برسند. راهی طولانی در پیش روست!
هر دو گزارش نشست تغییرهای اقلیمی و گزارش تکمیلی سازمان ملل متحد، هدفِ بسیار تبلیغ شدهٔ انتشار صفر خالص دی اکسید کربنCO2) ( برای سال ۲۰۵۰/ ۱۴۳۹ که مورد قبول بسیاری از کشورهای غربی و سازمان‌های غیردولتی جهانی و حتی دبیرکل سازمان ملل قرار گرفت را روشن کردند. گزارش‌ها حاکی از آن است که راه‌های مورد استفاده اکثر کشورها در رسیدن به هدف صفر خالص معتبر نیستند. علاوه بر این، هدف موردنظر درواقع جهانی است و نه‌تنها در سطح ملی، چرا که “کشورهای توسعه‌یافته بسیار زودتر از میانگین جهانی به صفر خالص خواهند رسید”. واضح است که کشورهای توسعه‌یافته باید بیش‌ترین میزان کاهش را انجام دهند. نشست کنونی فرصت مناسبی بود برای اعمال فشار برای تشریح کاستن از انتشار موردنیاز و آغاز بازنگری هدف‌های داوطلبانهٔ ملیِ موردنظر تا سی‌امین نشست تغییرات اقلیمی در سال ۲۰۲۵/ ۱۴۰۴. در زمان قابل توجهی که در دسترس است، پیش‌نویس‌ها برای این بازنگری‌ها را می‌توان به‌طورمکرر ارائه کرد تا مناسب بودن‌شان برای اختلاف دمای ۵ /۱ یا ۲ درجه سانتیگراد ارزیابی شود. با این حال، وضعیت کنونی و نقش برخی عوامل موجب می‌شود که این امر کاری دشوار و حتی غیرممکن در این نشست باشد.
کشورهای‌پیشرفته و لابی سوخت‌های فسیلی
کشورهای توسعه‌یافته احتمالاً تمام تلاش‌شان را می‌کنند تا از زیر بار مسئولیت بگریزند. رهبرهای چند کشور غربی ازجمله بایدن، رئیس‌جمهور ایالات متحده، از نشست تغییرات اقلیمی کاپ ۲۸ دوری می‌کنند. بسیاری از آنان ازجمله “قهرمانان سبز” اتحادیهٔ اروپا، آلمان، و بریتانیا، علاوه بر ایالات متحده (با حرکت حلزون‌وارشان) و چند کشور متحدشان، حتی از انجام تعهدات خود در توافق پاریس نیز عقب‌نشینی می‌کنند. و در حال حاضر حدود ۲۰ درصد از این تعهدات را انجام نداده‌اند. تولید نیروی برق از زغال‌سنگ، دوباره درحال راه‌اندازی است و استفاده از گاز طبیعی (سوختی فسیلی) “گزینهٔ موقتی”ای به‌بهانهٔ جنگ اوکراین و رکود اقتصادی، ترویج می‌شود. بسیاری از کشورهای تولیدکنندهٔ نفت و گاز که از این روند پیروی می‌کنند از جانب صنایع سوخت‌های فسیلی فعالانه حمایت می‌شوند. این صنایع هم‌اکنون حضور غیردولتی‌ای قدرتمند در نشست‌های تغییرات اقلیمی (کاپ-COP) دارند و احتمالاً نقشی بزرگ در دبی ایفا خواهند کرد.
رئیس نشست تغییرات اقلیمی “کاپ ۲۸” دکتر سلطان الجابر، خود یک پزشک و مدیرعامل شرکت ADNOC، تولید کنندهٔ نفتی‌ای برجسته در ابوظبی و همچنین وزیر صنعت امارات متحدهٔ عربی است. او اکنون تمام توان فراوانش را، تنها، برای کاهش تدریجی “نفت بدون مهار کردن انتشار مواد زیان‌آور” (یعنی بدون جذب و ذخیره کردن کربن CCS) و دارای ابهام‌های فراوان، صرف می‌کند و از نفتِ “کم کربن” و “هیدروژن آبی” که باز هم به CCS وابسته هستند و موجب افزایش تلرانس [کنار آمدن با] سوخت‌های فسیلی را موجب می شوند حمایت می‌کند. گزارش اخیر آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است این ایده که استخراج و فراوری نفت با استفاده از CCS می‌تواند انتشار گازهای گلخانه‌ای را به‌میزانی چشمگیر کاهش دهد “کاملا تخیلی” است. شرکت ADNOC در انرژی‌های تجدیدپذیر نیز سرمایه‌گذاری کرده است ازجمله در آفریقا که پشتیبانی‌ای بسیار [برای دکتر سلطان الجابر] ایجاد می‌کند و ممکن است در نشست تغییرات اقلیمی”کاپ ۲۸” بازتاب پیدا کند.
سؤالی که پیش می‌آید این است که چه کسی فشار لازم را در خلال نشست ۲۸ تا نشست ۳۰ بر کشورهای توسعه‌یافته اعمال خواهد کرد؟ چین، بزرگ‌ترین تولید کنندهٔ گازهای گلخانه‌ای جهان تا کنون نخواسته است که اختلالی ایجاد کند. هند نیز مدت‌هاست نقشی دفاعی داشته و از به‌چالش کشیدن ایالات متحده و متحدانش خودداری کرده است. هند تا کنون انتشار گازهای گلخانه‌ای‌اش را به‌میزانی زیاد کاهش داده است که میزان این کاهش برای یک کشور درحال‌توسعه متوسط بوده است. گزارش تکمیلی سازمان ملل متحد (EGR 2023) در اشاره‌ای نادر، هند را از سایر تولیدکنندگان بزرگ گازهای زیان‌آور متمایز کرده است. دلیل این امر، نسبت پایینِ مدت‌زمان انتشار گازها از نظر تاریخی و همچنین جمعیت هند است. هند در صورت نیاز هنوز نیز میزان زیادی جا برای کاهش رشد انتشار گازهای زیان‌آور دارد، زیرا هدف‌های موردنظر فعلیِ NDC آن عمدتاً به تولید برق و شدت انرژی محدود می‌شوند وبخش‌هایی مانند حمل‌ونقل و زباله و همچنین جلوگیری از هجوم کنونی به جنگل‌ها و حقوق قبایل، موجب اعمال این کاهش است.
ضرروزیان
بیشتر کشورهای کم‌تر توسعه‌یافته، جزایر کوچک و کشورهای آفریقایی، گروهی پرشمار و پرهیاهو، همراه با بسیاری از سازمان‌های غیردولتی، از نظر انرژی و سیاسی، سرمایه‌گذاری عظیمی روی نشست‌های اقلیمی کرده‌اند و درنهایت توانستند که در نشست بیست‌وهفتم کاپ بر ایجاد صندوقی برای جبران ضرروزیان‌های احتمالی و با کمک کشورهای توسعه‌یافته توافق کنند. اما کشمکش‌هایی سخت بر سر تعریف‌ها و مکانیسم‌ها وجود دارند که در نشست کنونی و شاید نشست‌های آینده باید با آن‌ها مقابله شود. آیا برای یک تلاشی بزرگ در کاهش دادن گسترده انتشار گازهای زیان‌آور از سوی همان قدرت‌های بزرگ انرژی و نیرویی برای حرکت باقی خواهد ماند؟
تأمین مالی بی‌شک موضوعی حیاتی است. مبلغ‌های هنگفتی که اکنون تخمین زده می‌شود تا چند تریلیون دلار خواهد بود برای کمک به کشورهای درحال‌توسعه به‌منظور کاهش نشر کربن، سازگاری، و اکنون جبران خسارت وارده، موردنیاز است. کشورهای توسعه‌یافته قبلاً موافقت کرده بودند که سالانه ۱۰۰میلیارد دلار را، بدون در نظر گرفتن ضرروزیان، تأمین کنند. به‌رغم ادعاهای مختلف مبنی بر دستیابی به این هدف در سال گذشته، یک بخش از گزارش فنی ارزیابی پنج‌ساله GST)) روشن می‌کند “در سال ۲۰۲۰/ ۱۳۹۹ ارزش واقعی حمایت مالی کشورهای توسعه‌یافته با هدف ویژهٔ اقدام‌های اقلیمی تنها حدود ۲۱ تا ۲۴/۵ میلیارد دلار بوده است که از مبلغ ۸۳/۳ میلیارد دلاری است که به‌طوررسمی گزارش شده بسیار کم‌تر است. در مورد اینکه آیا این وجوه تنها باید از طرف دولت‌ها باشند یا تأمین‌های مالی‌ای چندجانبه، وام‌ها، و جزاین‌ها را هم شامل می‌شوند یا خیر، اختلاف نظرهایی بسیار وجود دارند. با وجود تشکیل یک صندوق جدید برای ضرروزیان‌ها، پرداخت‌های مالی‌ای واقعی محدود هستند و عموماً از منابع همیشگی‌اند. کشورهای توسعه‌یافته می‌توانند این مذاکرات را طولانی‌تر کرده و کوشش‌ها را از کاهش انتشار گازهای زیان‌آور منحرف کنند. در نشست “کاپ ۲۸” موضوع های بسیاری به این امر بستگی دارند که تلاش‌های استراتژیکی در مورد موضوع ضرروزیان چگونه با تلاش‌های پرتوان برای کاهش شدید انتشار گازهای زیان‌آور متعادل می‌شوند.
مسائل دیگر
موضوعی جالب و امیدوارکننده برای بحث در نشست “کاپ ۲۸” که قابلیت اقدام مشترک دارد، پیش‌بینی کردن هدفی جهانی برای سازگاری است. بدیهی است که تعیین هدف‌های مشترک آسان نیست، زیرا هر کشور ویژگی‌های خاص خود را دارد که تعمیم‌شان به دیگر کشورها دشوار است. چگونگی پیشبرد این موضوع در نشست کنونی با دقت بررسی خواهد شد. هند در این مورد، با توجه به عملکرد داخلی‌اش در زمینهٔ “سازگاری” مطلبی برای عرضه نخواهد داشت و مطالب زیادی را باید بیاموزد. هند هفتمین منطقهٔ بد از نظر تأثیرهای تغییرهای آبوهوایی است، ولی بحث در مورد طرح ملی سازگاری را هنوز آغاز نکرده است، یعنی هدفی که “فرایند کنوانسیون سازمان ملل دربارهٔ چارچوب تغییر اقلیم” (UNFCCC) بارها درخواست شده است. امید است که هند با کمک راهنمایی‌های نشست “کاپ ۲۸” کار انجام برنامهٔ مشارکتی‌ای چندجانبه با مشارکت کامل دولت‌های ایالتی، نهادهای خودگردان محلی، و سایر سازمان‌های مردمی را آغاز کند. در پایان، ممکن است که طرح‌ها، بحث‌ها، و هدف‌های بخش‌های مختلف در “کاپ ۲۸” ظاهر شوند، روندی که در نشست “کاپ ۲۷” در گلاسکو با تمرکز بر [گاز] متان، جنگل‌زدایی، و وسایل نقلیه الکتریکی آغاز شد. متأسفانه هند از آن طرح‌ها به‌جز از خودروهای برقی، دوری کرد. اقدام‌ها در این زمینه نیز با علاقه پیگیری خواهد شد.
نوشتهٔ “راگو مورتوگود”، استاد مؤسسه فناوری هند (این مقاله پیش از اتمام نشست کاپ ۲۸، و تصمیم های نهایی آن نوشته شده است)
به نقل از «نامۀ مردم»، شمارۀ ۱۱۹۷، ۲۷ آذر ۱۴۰۲
