جمهوری اسلامی ایران در سودان و دریای سرخ چه می‌خواهد؟
رفیق فتحی فضل، عضو هیئت سیاسی حزب کمونیست سودان و سخنگوی آن حزب، روز ۹ بهمن ۱۴۰۲ در جلسه‌ای با گردانندگان جنبش ضدّجنگ بریتانیا و جرمی کوربین، رهبر پیشین حزب کارگر بریتانیا، شرکت و سخنانی ایراد کرد. رفیق سودانی در سخنانش به نقش جدید دولت جمهوری اسلامی در ایران در تسلیح یکی از طرف‌های اصلی جنگ داخلی ویرانگر در سودان نیز اشاره کرد. در گفت‌وگوی نمایندهٔ حزب تودهٔ ایران با رفیق فتحی فضل پس از آن سخنرانی، رفیق سودانی توضیح داد که از ۲۶ فروردین ۱۴۰۲ ( ۱۵ آوریل ۲۰۲۳) سودان شاهد نبردهای نظامی بین ارتش و نیروهای شبه‌نظامی واکنش سریع بوده است. او تصریح کرد که مدارک و شواهد قطعی وجود دارد که یکی از گزینه‌های آسان ارتش سودان برای دستیابی به تسلیحات نظامی مورد نیازشان، احیای روابط از هم گسیختهٔ سودان با یکی از قدرتمندترین (از لحاظ تسلیحات) و ماجراجوترین بازیگران منطقه‌ای، یعنی جمهوری اسلامی ایران بوده است.
رفیق سودانی توضیح داد که در بحبوحهٔ رقابت تسلیحاتی حاد بین نیروهای مسلح سودان به رهبری ژنرال برهان و رقبایشان در نیروهای واکنش سریع، گزارش‌های متعددی از سفرهای بی‌سابقهٔ نمایندگان دیپلماتیک دولت نظامی برآمده از کودتای آبان ۱۴۰۰ به برخی از پایتخت‌های منطقه منتشر شده است. به گفتهٔ او، پس از آنکه نیروهای واکنش سریع کنترل مناطق مهمی در سودان را به دست گرفتند، چند پادگان ارتش را در مرکز و غرب سودان سرنگون کردند، و سلطهٔ خود را در کشور گسترش دادند، تلاش برای دستیابی به تسلیحات شدت یافت. اکنون مشخص شده است که هدف از سفرهای دیپلماتیک نمایندگان دولت نظامی در ماه‌های گذشته تلاش ارتش برای تأمین سلاح‌هایی است که تضمین‌کنندهٔ تغییر توازن قوا در جنگ سودان به سود دولت نظامی باشد.
در دوران حکومت عمر بشیر، رئیس‌جمهور سابق سودان که در اواخر فروردین ۱۳۹۸ در شبه‌کودتای سران ارتش به رهبری برهان برکنار شد، جمهوری اسلامی ایران روابط نزدیک و محکمی با حکومت و ارتش سودان داشت. به همین دلیل، دولت اسرائیل سودان را به “حمایت از دشمنان اسرائیل”، نیز شامل حماس و حزب‌الله لبنان و دیگر نیروهای مسلح اسلام‌گرا، متهم کرد. حتی در چند مورد، اسرائیل مناطقی از سودان را بمباران کرد. اما از یک دهه قبل، با قطع یکباره روابط دیپلماتیک سودان با جمهوری اسلامی ایران به دستور بشیر، قبل از شروع مشارکت مستقیم سودان در جنگ یمن در فروردین ۱۳۹۴ علیه نیروهای حوثی، سران جمهوری اسلامی ایران دیگر در عمل رابطهٔ دیپلماتیک و عرفی با سودان نداشتند.
از آنجا که نیروهای نظامی به رهبری برهان نیاز مبرم به تسلیحات مدرن برای مقابله با نیروهای واکنش سریع داشتند، جمهوری اسلامی ایران نه‌فقط روابط دیپلماتیک با دولت نظامی سودان را دوباره برقرار کرد، بلکه همچنین تأمین تسلیحات مورد نیاز آن، از جمله پهپادهای نظامی را پذیرفت. جزئیات این همکاری و هزینه‌ای که جمهوری اسلامی ایران در تأمین این کمک‌ها متحمل شد چندان روشن نیست. علاوه بر این، در ماه‌های اخیر گزارش‌هایی در منطقه، در محافل سیاسی سودان، و همچنین در رسانه‌های معتبر بین‌المللی دربارهٔ امکان استفادهٔ جمهوری اسلامی ایران از پایگاه‌های نظامی دریایی در سواحل سودان در کرانه دریای سرخ منتشر شده است. گفتنی است که کشورهای دیگری مانند روسیه نیز خواهان دسترسی به این پایگاه‌ها هستند.
به گفتهٔ برخی منابع دیپلماتیک، مذاکرات بین دو طرف سودانی و ایرانی در مورد دسترسی جمهوری اسلامی ایران به سواحل دریای سرخ می‌تواند حساسیت‌هایی در منطقه و جهان ایجاد کند. حضور نیروهای جمهوری اسلامی ایران در این پایگاه‌ها ممکن است اوضاع ژئوپلیتیک و نظامی منطقه را به هم بریزد، به‌ویژه در حالی که جنگ خونین غزه ادامه دارد و افکار عمومی جهان از ادامهٔ ارسال تسلیحات آمریکایی و اروپایی به اسرائیل نیز نگران و خشمگین است.تلاش عبدالفتاح برهان برای دستیابی به تسلیحات و مهمات به هر قیمتی ممکن است با واکنش‌های خشمگینانهٔ اسرائیل و آمریکا مواجه شود. آمریکا، حامی سرسخت تجاوزها و کشتارهای وحشیانهٔ اسرائیل، نمی‌خواهد عنصر جدیدی وارد این کلاف سردرگم شود. به‌علاوه، تلاش برهان برای تأمین تسلیحات، به‌ویژه از جمهوری اسلامی ایران، ممکن است با خشم و انتقاد نزدیک‌ترین متحدانش، مانند عربستان سعودی و ترکیه و مصر، روبه‌رو شود که در شرایط کنونی برای سران دولت نظامی در خارطوم مطلوب نخواهد بود. همچنین، احتمال دارد که سودان، که در حال حاضر درگیر جنگی ویرانگر و اقتصادی به‌شدت آسیب‌دیده است، به‌دلیل داشتن روابط تسلیحاتی و اطلاعاتی با رژیم حاکم در ایران مورد تحریم‌های منطقه‌ای و بین‌المللی قرار گیرد که اجرای برخی از آنها از هم‌اکنون آغاز شده است.
علی صدیق، سفیر باسابقهٔ سودان که از زمان کودتا وزیر امور خارجه آن کشور بوده است، روز ۱۶ بهمن (۵ فوریه) به تهران سفر کرد. این نخستین سفر رسمی از این نوع از زمان قطع روابط سودان و ایران در بیش از 8 سال گذشته بود. احیای روابط دیپلماتیک سودان و ایران در همین سفر اعلام شد. صدیق در گفت‌وگو با وزیر امور خارجهٔ جمهوری اسلامی ایران خواهان تحکیم روابط و گسترش آنها به عرصه‌های متعدد شد و رسماً از قطع شدن روابط دو کشور در سال‌های گذشته ابراز تأسف کرد.
رقابت بر سر دسترسی به دریای سرخ
کامرون هادسون، مدیر سابق دفتر فرستادهٔ ویژه آمریکا به سودان، در گفت‌وگو با «مدامیک» فاش کرد که در مورد امکان استفادهٔ ایران از بندرهای سودان در دریای سرخ، در ازای فراهم کردن سلاح‌های مورد نیاز ارتش سودان، مذاکراتی بین سودان و ایران صورت گرفته است. استفادهٔ ایران از این بندرها موفقیت استراتژیک بزرگی برای ایران خواهد بود که البته به تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک خطرناک در منطقه نیز منجر خواهد شد.
اختلاف بر سر استفاده از سواحل سودان در دریای سرخ موضوع تازه‌ای نیست. این اختلاف از دوران رژیم سابق سودان وجود داشته است. در دوران بشیر، سودان متهم به تسهیل انتقال سلاح‌های ایران به متحدانش در منطقه از طریق سودان شد. به همین بهانه بود که اسرائیل در سال ۲۰۱۲ کارخانهٔ نظامی «یارموک» را بمباران کرد.
عبدالعزیز خمیس، پژوهشگر سعودی در خاورمیانه، به «مدامیک» گفته است که استفادهٔ ایران از سرزمین سودان برای تسهیل ارسال سلاح به متحدانش، مانند حزب‌الله در لبنان و حماس در غزه، امر تازه‌ای نیست. اگر همکاری مجدد بین سودان و ایران جنبهٔ نظامی نیز داشته باشد، ممکن است ایران خواهان استفاده از سرزمین سودان برای انتقال سلاح به متحدان منطقه‌ای‌اش باشد. نیروهای مسلح سودان نیز ممکن است به ایران امکان دسترسی به مکان‌های استراتژیک و نیز تبادل اطلاعات بدهند.
سناء حمد، شخصیت دانشگاهی و سفیر سابق سودان، به «مدامیک» گفت که به نظر او ایران قدرت منطقه‌یی مؤثری است. او همچنین به نیاز ایران به کمک‌های گروه‌های سیاسی در بازاریابی سلاح‌هایش یا برقراری روابط با کشورهای دیگر اشاره کرد.
پیش از سقوط رژیم عمر بشیر در سودان، بشیر توافق‌نامه‌ای با روسیه برای ایجاد پایگاه نظامی در دریای سرخ امضا کرده بود. در دوران گذار پس از پیروزی انقلاب مردمی در سودان در فروردین ۱۳۹۸، گروه نظامیان شریک در دولت موقت دوران انتقالی تلاش کرد این توافق‌نامه را پیش ببرد و اجرا کند. اما آمریکا و کشورهای اروپایی ترجیح دادند که با بخش غیرنظامی شریک در حاکمیت انتقالی معامله کنند. اسرائیل نیز در آن زمان به تعمیق روابط امنیتی و نظامی با گروه نظامی حاکم در دریای سرخ علاقه نشان داد.
رقابت‌های تسلیحاتی و تحرک‌های دیپلماتیک
از زمان شروع جنگ داخلی بین ارتش سودان و متحدان سابقش و سرکوب شدن انقلاب مردم سودان در فروردین سال گذشته، در درگیری نیروهای ارتش سودان با نیروهای شبه‌نظامی واکنش سریع، ارتش متحمل خسارت‌هایی در چند استان سودان شده است. در نتیجه، ارتش کنترل بخش بزرگی از خارطوم (پایتخت)، ایالت الجزیره، و منطقه دارفور (جز شهر الفشیر) را از دست داده است.
رهبران ارتش سودان کشورهای منطقه (به‌ویژه امارات متحده عربی) و برخی از دیگر کشورهای جهان را به حمایت نظامی و لجستیکی از نیروهای واکنش سریع متهم می‌کنند. رهبران ارتش در کارزارهای رسانه‌یی از این حمایت به‌عنوان “توطئهٔ خارجی” نام می‌برند و می‌کوشند از آن برای توجیه تلاش‌هایشان برای ایجاد شبکه‌ای از روابط بین‌المللی برای حمایت از خودشان استفاده کنند. رهبران ارتش سودان سفرهای زیادی به بسیاری از کشورها کرده‌اند و مذاکراتی با مقام‌های این کشورها برای جلب حمایت نظامی آنها داشته‌اند. کامرون هادسون در اظهاراتش به «مدامیک» می‌گوید که جمهوری اسلامی ایران مقصد ترجیحی ارتش سودان نبوده است. ولی او بر این باور است که ارتش سودان در مواجهه با نیروهای واکنش سریع بیش از پیش به حمایت خارجی متکی شده و نیازمند است و در حال حاضر متحدان سنتی سودان (عربستان و مصر و ترکیه) چنین حمایتی از دولت نظامی سودان نکرده‌اند.
با توجه به کارنامهٔ عملکرد جمهوری اسلامی ایران در بیش از چهار دههٔ گذشته، حزب تودهٔ ایران بر این نظر است که ورود رژیم ولایی و دستگاه‌های نظامی و امنیتی و دیپلماتیک آن به چنین توافق‌هایی موضوع تازه‌ای نیست. پیش از این نیز چنین توافق‌هایی صورت گرفته است، آن هم بدون اطلاع‌رسانی به مردم ایران و بی‌توجه به مصالح ملت و کشور که تاوان چنین بده‌بستان‌هایی را خواهند پرداخت. چنین معامله‌هایی صلح در منطقه را به خطر می‌اندازد. توافق مزبور در پی احیای روابط دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران با دولت نظامی سودان پای رژیم دیکتاتوری ایران را به این منطقه حساس در دریای سرخ باز می‌کند. جمهوری اسلامی ایران می‌کوشد به پایگاه‌های نظامی بیشتری دست یابد تا از طریق آنها طرح‌های خود را برای گسترش نفوذ در منطقهٔ وسیع‌تری، شامل شمال آفریقا، اجرا کند.
مردم و نیروهای سیاسی مترقی سودان، که برای عقب راندن ارتجاع حاکم و نیروهای مدافع دیکتاتوری و به قدرت رساندن دولتی ترقی‌خواه، دموکراتیک، غیرمتعهد، و هوادار صلح مبارزه می‌کنند، به‌درستی روابط ناسالم میان دو حکومت دیکتاتوری سودان و ایران را محکوم می‌کنند. چنین روابطی مخالف منافع و مصالح مردم دو کشور و صلح در منطقه است. حزب کمونیست سودان، زحمتکشان و نیروهای دموکراتیک، سندیکاهای کارگری و اتحادیه‌های صنفی، و نیروهای ضدّجنگ در آن کشور خواهان پایان یافتن جنگ ویرانگر داخلی و برقراری صلح و تحقق هدف‌ها و آرمان‌های انقلاب ۲۰۱۹ سودان‌اند و فعالانه در این راه تلاش می‌کنند. حزب تودهٔ ایران نیز به سهم خود در کنار نیروهای ترقی‌خواه و صلح‌طلب سودان است.
به نقل از «نامۀ مردم»، شمارۀ ۱۲۰۵، ۲۰ فروردین ۱۴۰۳
