نظام پولی و بانکی جهان در آستانۀ تحولی مهم
بهنام سهرابیان
“ویلیام گیبسون۲: آینده همین‌جاست؛ تنها به شکلی یک‌نواخت توزیع نشده است.” ۳
پیش‌گفتار
نظام پولی مسلط بر جهان که تا حد زیادی تحت نفوذ و تسلط سرمایه‌های آمریکایی است، در حال تغییر و تحولِ مهم و تعیین‌کننده‌ای است. بخشی از این تغییر را می‌توان در تشکلی بدیل و مستقل و به نوعی موازی و مکمل با سیستم جهانی دلار دانست که توسط چین و دیگر اقتصادهای در حال ظهور، از طریق معاملات ارزی غیردلاری یا پایاپای، آن‌هم خارج از سیستم سوئیفت در جریان است. برنامه‌های بانک تازه‌تأسیس بریکس، در صورت تأمین اجماع کشورهای عضو، می‌تواند به این تلاش‌ها شتاب جدی ببخشد. در این زمینه، اطلاع‌رسانی وسیعی صورت گرفته که گاه نادقیق و همراه با اغراق بوده است. بخش دیگر، تحولی است که در شکل‌گیری پول‌های دیجیتال جدید مبتنی بر فناوری زنجیرهٔ بلوکی در خودِ سیستم اقتصادی غرب با آن روبه‌رو هستیم. این تحول وقتی اهمیت جدی می‌یابد و تعیین‌کننده می‌شود که پول‌های دیجیتال در ابعاد وسیع و توسط بانک‌های مرکزی و یا نظام بانکی انتشار یابد. این مقاله درصدد است ابعاد این تحول و پیامدهای پیدا و پنهان آن در اقتصاد جهانی را روشن کند.
می‌توان پرسید آیا تغییر فناوری و نحوهٔ خلق و عرضهٔ پول، نظام پولی و مالیِ فعلی جهان را دگرگون میکند؟ چرا و چه‌گونه؟ و چه آینده‌ای پیش روست؟
در بارهٔ تعریف پول و نقش تاریخی آن در اقتصاد و به‌ویژه پیدایش پول و تحولات پیرامون آن در نظام سرمایه‌داری، بسیار گفته و نوشته‌اند. دانش‌نامهٔ بریتانیکا پول را به‌طور خلاصه چنین تعریف کرده است:
“پول، کالایی است که با رضایت عمومی به‌عنوان وسیله‌ای برای مبادله اقتصادی پذیرفته می‌شود. واسطه‌ای است که در آن، قیمت‌ها و ارزش‌ها بیان می‌شوند. پول، به‌عنوان ارز، از فردی به فرد دیگر و از کشوری به کشور دیگر به‌طور ناشناس در گردش است، بنابراین تجارت را تسهیل میکند و معیار اصلی ثروت است.”
پول از دیدگاه کارل مارکس معیاری برای اندازه‌گیری ارزش است. این ویژگیِ اصلی آن و مقدم بر سایر ویژگی‌های ذاتی آن است. این صحیح است که پول به‌عنوان وسیلهٔ پرداخت، وسیلۀ گردش، وسیلۀ نگه‌داری، و تبادل در سطح جهانی عمل میکند، اما مارکس باور داشت که پول یک رابطۀ اجتماعی بین افراد است که به صورت رابطه‌ای بین اشیا بیان می‌شود. او تأکید میکند که پول تنها یک شیء نیست، بلکه مجموعه‌ای از روابط اجتماعی است. توسعۀ پول با توسعۀ تولید و تبادل کالا به‌طور نزدیک مرتبط است. مفهوم پول از نیاز به وجود یک معادل همگانی برای مقایسه ارزش همۀ کالاها نشأت می‌گیرد. در نهایت، پول به‌عنوان نمودِ توزیع ثروتِ تولید شده توسط کار در جامعه دیده می‌شود .۴
بر چنین اساسی، هر تغییر در پول و نظام پولی در چارچوب سیستم سرمایه‌داری حاکم بر جهان می‌تواند، با شکستن “پیوند”های گذشته و ایجاد “پیوند”های تازه، به تغییراتی منجر شود که پیامدهای اقتصادی اجتماعی جدی برای جامعهٔ بشری داشته باشد. از این روست که بررسی تغییر نظام پولی موجود در جهان با ورود پول دیجیتال بانک‌های مرکزی و بانک‌های تجاری ضروری به نظر می‌رسد.
پول دیجیتال بانک مرکزی
پول دیجیتال نامی است عام بر مجموعه‌ای از انواع پول۵ از وجه نقد گرفته تا رمزارز۶، پول الکترونیک۷، ارز مجازی۸، و ارز دیجیتال بانک مرکزی۹. بین انواع پول، تفاوت‌های معناداری وجود دارد که باید به آن توجه کرد. در بازارِ موجود جهانی، هر کدام از انواع پول، دارای حجم، محدوده، و نحوهٔ عمل‌کرد خاص خود است و از آن‌جا که انواع پول به طرق مختلف قابل تبدیل به یک‌دیگرند، نقشی معین را در نظام پولی جهان ایفا می‌کنند (در بخش‌های بعدی مقاله به این ویژگی‌ها باز می‌گردیم). با این حال، این را هم باید متوجه بود که به محض این‌که یک پلتفرم، اَپ، یا ماشینی مثل خودپرداز وجود داشته باشد که انواع پول را به هم تبدیل کند، هر نوع پولی که در بازار پذیرفته شود، خود را به نوعی با پول یا ارز ملی معادل‌سازی میکند. پول دیجیتال بانک مرکزی در این میان، جای‌گاه ویژه‌ای دارد که به بررسی آن خواهیم پرداخت.
چین اولین کشور در راه‌اندازی پول دیجیتال بانک مرکزی
بانک مرکزی چین ارز دیجیتال خود را با نام رنمینبی دیجیتال (ای سی ان وای)۱۰ در سال ۲۰۱۹ / ۱۳۹۸ و برای اولین بار در جهان راه‌اندازی کرد و از آن زمان به بعد، در ۲۶ شهر به صورت آزمایشی به اجرا گذاشته شد. به گفته یی جانگ، رییس سابق بانک مرکزی چین، تعداد کل معاملات با ارز دیجیتال به ۹۵۰ میلیون و مقدار کل آن به ۱.۸ تریلیون یوان (۲۴۹.۹ میلیارد دلار) در پایان ماه ژوئن ۲۰۲۲ / ۱۴۰۱ رسیده است که در مقایسه با ماه قبل از آن که ۱۰۰ میلیارد یوان (۱۳.۹ میلیارد دلار) بود، رشد چشم‌گیری داشته است.۱۱
از سپتامبر سال گذشته، افراد خارجی در چین می‌توانند با استفاده از شماره‌تلفن بین‌المللی خود، به یک کیف پول رمزارز۱۲ دست‌رسی پیدا کنند، آن را با کارت‌های ویزا و مسترکارت خود شارژ کنند و موجودی کیف پول خود را به حساب خارجی خود منتقل کنند. افراد خارجی می‌توانند از کیف پول خود در فروشگاه‌هایی که علائم پذیرش پول دیجیتال دارند، یا در پلتفرم‌های چینیِ محبوب مانند می‌توئن۱۳ و سی‌تریپ۱۴ استفاده کنند.
استان جیانگ‌سو، یک استان تولیدی در شرق چین، با گنجاندن ارز دیجیتال یوان در پرداخت حقوق و دست‌مزد کارمندان دولتی و افرادی که برای مؤسسات عمومی در شهرهایی مانند تایچونگ، شوجو، و چانگ‌شو کار می‌کنند، آن را ترویج میکند. در ژانویۀ سال گذشته برنامۀ رنمینبی دیجیتال چین یک قابلیت جدید را معرفی کرد. بدین وسیله به کاربران اجازه داده می‌شود حتی بدون شارژ تلفن یا اتصال اینترنت، پرداخت‌های خود را انجام دهند. کاربران می‌توانند تعداد و مقدار پرداخت‌های خود را از پیش تعریف کرده و با لمس دستگاه مخصوصِ صندوق‌دارِ فروشگاه توسط تلفن‌های خود، حتی زمانی که تلفن‌هایشان خاموش‌اند یا سیگنال ندارند، تراکنش‌های خود را تکمیل کنند. به عبارت دیگر، کاربران می‌توانند از ماه جولای سال ۲۰۲۲/ ۱۴۰۱ با استفاده از سیم‌کارت به عنوان وسیلۀ پرداخت، بدون نیاز به شبکۀ تلفن همراه یا برق، پرداخت‌های خود را انجام دهند۱۵. چین تلاش داشته با شیوهٔ مرحله‌بندی و کنترل پول دیجیتال بانک مرکزی خود نوسانات ارزش پول دیجیتال‌اش را نسبت به دلار مدیریت کند و آن را جا بیندازد.
هم‌چنین از سال ۲۰۲۱/ ۱۴۰۰ مؤسسۀ ارز دیجیتال بانک مرکزی چین به همراه چهار بانک مرکزی دیگر به پلتفرمی به نام ام‌بریج۱۶ پیوسته است. اعضای دیگر ام‌بریج شامل بانک مرکزی امارات متحدۀ عربی، بانک مرکزی تایلند، مرکز نوآوری بانک تسویۀ حساب‌های بین‌المللی۱۷ در هنگ کنگ و ادارهٔ پولی هنگ کنگ۱۸ هستند.
به‌کارگیری پول دیجیتال در بریکس
یکی از رویدادهای بسیار مهم دیگر در این زمینه، تصمیم بریکس۱۹ برای راه‌اندازی سیستم پرداخت بریکس۲۰ است. این سیستم بر مبنای پول دیجیتال و تکیه بر فناوری دفتر کلِ توزیع‌شده۲۱ فعالیت خواهد داشت و علاوه بر این‌که مبادلات ارزی دولت‌های عضو را به‌طور مستقل و بیرون از سیستم سوئیفت سازمان خواهد داد، این امکان را به‌وجود خواهد آورد که دولت‌های تحریم‌شده از نظام بانکی جهانی توسط آمریکا، یک سیستم جای‌گزین برای مبادلات ارزی پیدا کنند.
سیستم پرداخت بریکس ترکیبی است از سیستم پرداخت سنتی و فناوری‌های جدید. این سیستم می‌تواند پول دیجیتال بانک مرکزی، سیستم مالی غیرمتمرکز، و دارایی‌های دیجیتال به‌صورت توکن۲۲ را به شکل تلفیقی پوشش دهد؛ و می‌تواند به افراد، به شرکت‌ها، و کشورها خدمات ارائه دهد۲۳.
ارزهای دیجیتال بانک مرکزی گسترش می‌یابند
چند سالی طول کشید تا بانک‌های مرکزی آمریکا و اروپا ارزش فناوری ارزهای دیجیتال و ضرورت واردشدن به عرصهٔ راه‌اندازی پول دیجیتال بانک مرکزی و دنبال‌کردن چین در این زمینه را آغاز کنند. تا سال پیش، بیش از سد/صد کشور، تحقیق پیرامون راه‌اندازی ارزهای دیجیتال بانک مرکزی را آغاز کرده بودند؛ حدود ۴۰ کشور نیز راه‌اندازی آزمایشی کرده‌اند؛ و سه کشور چین، هند، و امارات متحده عربی استفاده از ارزهای دیجیتال بانک مرکزی‌شان۲۴ را برای مصارف عمومی‌تر آغاز کرده‌اند. چین پیش‌تاز اجرای چنین برنامه‌ای بوده است و هم‌اکنون بیش از ۲۶۰ میلیون کیف پول دیجیتال در ۲۵ شهر این کشور فعال شده است۲۵.
تبدیل سیستم پولی جهانی ابعاد وسیع‌تری هم به‌خود گرفته است. در تاریخ ماه می ۲۰۲۳ / ۱۴۰۲ هیأتمدیرهٔ بانک مرکزی آمریکا۲۶ و بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی (بیس)۲۷ به همراه بانک انگلستان، بانک مرکزی اروپا، بانک ملی سوییس، بانک کانادا، بانک ژاپن، و بانک مرکزی سوئد سندِ چشم‌اندازی را ارائه دادند۲۸. این سند نشان می‌دهد که این مجموعه از بانک‌ها در هم‌کاری با یکدیگر تدوینِ اصولی برای انتشار ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی برای استفادهٔ عمومی را هماهنگ کرده‌اند. اگر توجه کنیم که شصت بانک مرکزی پُراهمیت از نظر اقتصاد جهانی، عضو بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی به‌عنوان بانک مرکزیِ بانک‌های مرکزی هستند (عضویت روسیه به علت حمله به اوکراین لغو شده است)، می‌توان تصور کرد که تبدیل نظام پولی جهان به ارزهای دیجیتالِ دارایِ فناوریِ زنجیرهٔ بلوکی در چشم‌انداز نظام مالی و اقتصاد جهانی شتاب گرفته است.
خبرها حاکی از آن است که روسیه نیز پس از تصویب انتشار آن توسط پارلمان، مراحل اجرای آزمایشی روبل دیجیتال بانک مرکزی خود را رسماً آغاز کرده و وعدهٔ عمومی‌کردن استفاده از آن در سال ۲۰۲۵ / ۱۴۰۴ را داده است. چنین تصمیمی در حالی اجرایی می‌شود که بانک مرکزی روسیه تحت تحریم شدید بانکی به سر می‌برد و عضویت‌اش در بانک تسویه‌حساب بین‌المللی لغو شده است. گفته می‌شود که روبلِ دیجیتال بر پایهٔ تنها یک پروتکل بنا نشده و می‌تواند قابل ردیابی برای بانک تسویه‌حساب بین‌المللی نباشد و تحریم‌ها را نادیده بگیرد.
سایت دیجیاتو۲۹ از راه‌اندازی دِرهم دیجیتال در امارات متحدهٔ عربی گزارشی تهیه کرده است که طی آن به نکات زیر اشاره می‌شود. در بیانیهٔ بانک مرکزی امارات متحده۳۰ آمده است: “انتظار می‌رود فاز اول دِرهم دیجیتال که شامل سه مرحلۀ اصلی خواهد بود طی ۱۲ تا ۱۵ ماه آینده تکمیل شود.”
“اولین مرحله، رونمایی تدریجی پروژۀ درحال‌انجامِ [پروژهٔ] ام بریج۳۱ است که با هم‌کاری بانک تسویه‌حساب‌های بین‌المللی۳۲ و بانک‌های مرکزی هنگ کنگ، چین، امارات متحدۀ عربی، و تایلند، برای مطالعۀ پرداخت‌های فرامرزی و معاملات چندگانۀ پول‌های دیجیتال بانک مرکزی انجام می‌شود.”
مرحلۀ دوم، طراحی و اجرای یک پل دوجانبه برای پول دیجیتال بانک مرکزی با هند؛ و سومین مرحله، فرآیند ایجاد یک ارز دیجیتال بانک مرکزی برای عمده‌فروشی و خرده‌فروشی‌های داخلی است که برنامه‌های آن اولین بار در ماه گذشته اعلام شد.
امارات متحدۀ عربی برنامۀ دِرهم دیجیتال خود را به‌عنوان یکی از ۹ ابتکار کلیدیِ برنامۀ جدید تحول زیرساختِ مالیِ۳۳ خود اعلام کرده است.
پول دیجیتال بانک مرکزی تنها شیوهٔ تغییرِ به‌کارگیری پول در میان دولت‌ها نبوده است. نمونه‌هایی از آن را می‌توان در ایجاد و گسترش بهره‌گیری از ارزهای مجازی غیرمتمرکز نظیر بیت‌کوین مشاهده کرد. رونق استفاده از این ارزهای مجازی تا جایی پیش رفت که برخی دولت‌ها نظیر السالوادور۳۴ آن را در نظام پولی خود به رسمیت شناختند و به کار گرفتند. کشورهای دیگری نیز پس از مدتی تصمیم گرفتند آن را غیرقانونی کنند۳۵.
برخی بانک‌های مرکزی در حال خرید حجمِ بالای طلا و تنوع بخشیدن به ذخایر ارزی خود بوده‌اند. برای نمونه، تنها در سال گذشته حجم این خرید بالغ بر ۱۱۳۶ تن طلا شده که از سال ۱۹۵۰ / ۱۳۲۹ خورشیدی تا کنون کم‌تر سابقه داشته است۳۶. یکی از این کشورها زیمبابوه است که برای مقابله با اَبَرتورمِ مُزمن و کاهش ارزش پول ملّی خود در برابر دلار، تصمیم به انتشار یک توکن با پشتوانهٔ طلا گرفت۳۷.
یوروی دیجیتال بانک مرکزی اروپا
خبرگزاری رویترز در تاریخ ۲۵ اکتبر ۲۰۲۳ /۳ آبان‌ماه ۱۴۰۲ در مقاله‌ای با عنوانِ: “زمان آن است که پول دیجیتال بانک مرکزی ارزشمندی‌اش را اثبات کند”۳۸، گزارشی از تصمیم بانک مرکزی اروپا به راه‌اندازی آزمایشیِ یوروی دیجیتال ارائه کرد. در این گزارش از قول فابیو پانتا، عضو هیأتمدیرهٔ بانک مرکزی اروپا، گفته شده است: “یوروی دیجیتال می‌تواند موقعیت آیندهٔ یورو را تقویت و تکیهٔ بیش‌ازحد بر کارت‌های اعتباری آمریکایی را کاهش دهد.” البته تأثیراتِ راه‌اندازیِ چنین پول دیجیتالی بسیار بیش از این‌هاست. به یکی از این‌گونه تأثیرات، در همین مطلب اشاره شده است: “کشورهای درحال‌توسعه، نگران آن هستند که سهولت دست‌رسی به دلار، یورو، و یوانِ دیجیتالِ می‌تواند نظام پولی آن‌ها را بحرانی کند.”
اخیراً خبری پخش شد که می‌تواند نشان از مراحل آزمایشی پول دیجیتال در آلمان باشد. گفته می‌شود پناه‌جویان در آلمان در آیندهٔ نزدیک بخشی از هزینۀ زندگی را به جای وجه نقد با یک “کارت پرداخت” دریافت خواهند کرد. این اقدام که برای کنترل پناهندگان برنامه‌ریزی شده، در نشست مشترکی با شرکت نخست‌وزیران ایالت‌ها و صدراعظم آلمان، اولاف شولتس، تصویب شده و برخی ایالت‌ها نظیر ایالت بایرن اجرای آزمایشی آن را شروع کرده‌اند. براساس آن‌چه اعلام شده، “کارت پرداخت” یک کارت اعتباری شرکت خدمات پرداختی “مَسترکارت” است که مبلغ معینی اعتبار پولی در آن بارگزاری شده است.”۳۹
کارت پرداخت فوق‌الذکر-اگرچه آن را کارت “اعتباری” نامیده‌اند- دارای ویژگی‌های قابل برنامه‌ریزی در پول دیجیتال است. برای مثال، این کارت خارج از حساب بانکی عمل میکند؛ نمی‌شود با آن بیش از مقدار کمی (۵۰ دلار) پول نقد گرفت؛ امکان انتقال پولِ دریافتیِ روی کارت به خارج از کشور نیست؛ خرید مواد غذایی و محصولات دیگر تنها در محل استقرار هر پناهنده ممکن است؛ و امکان خرید آنلاین آن بسته است.
برخی افراد در شبکه‌های اجتماعی حدس می‌زنند که این کارت‌ها احتمالاً همان پول دیجیتال بانک مرکزی آلمان است که می‌خواهند بر روی پناهندگان آزمایش شود؛ و این با سیاست‌های دست‌راستیِ کنترل و محدود کردن پناهندگان هم‌خوان است. گفته می‌شود برخی پناهندگان نیز در اعتراض به این نوع کنترل‌ها کارت‌ها را پس داده‌اند۴۰.
سرنوشت پول دیجیتال بانک مرکزی در آمریکا
چند ماه پس از دستور بررسی امکان راه‌اندازی دلار دیجیتال بانک مرکزی توسط جو بایدن در مارس ۲۰۲۲ / ۴۱۱۴۰۱، بانک مرکزی ایالت نیویورک یک برنامهٔ آزمایشی ۱۲هفته‌ای برای به‌کارگیری پول دیجیتال جدید با داده‌های مشابه‌سازی‌شده را اجرا کرده است۴۲. هدف از اجرای این طرح، آزمایش یک شبکهٔ طراحی‌شده به نام “شبکهٔ بدهی تنظیم‌شده”۴۳ برای به‌کارگیری انواع پول دیجیتال و بررسی امکان تبادلات بین‌بانکی در داخل کشور و تبادلات بانکی خارجی به صورت دلاری بوده و با موفقیت اجرا شده است.
ادوارد اسنودن در حساب توئیتری خود در تاریخ ۱۵ نوامبر ۲۰۲۲ / ۲۴ آذرماه ۱۴۰۱ این اطلاع را داده بود که مستر کارت، ولز فارگو، سیتی بانک، و برخی مؤسسات دیگر، در یک آزمایش ۱۲هفته‌ای با بانک مرکزی ایالت نیویورک شرکت کرده‌اند.
با این‌که ظاهراً همه‌چیز برای راه‌اندازی دلار دیجیتال بانک مرکزی آمریکا آماده شده، اما راه‌اندازی دلار دیجیتال توسط فدرال‌رزرو به تأخیر افتاده است. خبرها نشان از آن دارد که تردیدهایی در راه‌اندازی دلار دیجیتال بانک مرکزی وجود دارد.
سناتور تد کروز در ماه مارس قانونی را پیشنهاد داد که ایجاد هر نوع دلار دیجیتال توسط فدرال‌رزرو را ممنوع میکند؛ چرا که ابزاری برای جمع‌آوری اطلاعات توسط دولت فدرال خواهد بود. سناتور کندی جونیور، کاندید ریاست جمهوری، هم گفته این ابزار به دولت فدرال امکان می‌دهد حساب سرمایهٔ هر کسی را مسدود کند تا مجبور شود دستورات فدرال را اجرا کند۴۴.
این در حالی است که بانک مرکزی آمریکا، فدرال‌رزرو، یک سیستم پرداخت سریع به نام فدنا۴۵ را برای ردوبدل کردن پول برای بانک‌ها و مؤسسات مالیِ طرفِ حسابش ایجاد کرده است. این اولین پلتفرم حکومتی برای ایجاد امکان جابه‌جایی بلافاصلهٔ پول است. فدنا عملاً مشابه اپلیکیشن‌هایی مانندِ ونمو۴۶ و کش‌اَپ۴۷ است که پول را تقریباً در همان لحظه، آن هم خارج از حساب‌های بانکی، نقل‌وانتقال می‌دهند؛ و این زیرساخت مهمی برای اجرای دلار دیجیتال بانک مرکزی است.
بلومبرگ در تاریخ ۱۱ اکتبر ۲۰۲۳ / ۲۰ مهرماه ۱۴۰۲ خبر داد۴۹ بانک آمریکایی جی پی مورگان به کمک سیستم تی سی اِن۵۰ خود، یک سیستم زنجیرهٔ بلوکی تسویه‌حسابِ مشترک بین دو مؤسسهٔ عظیم مالی بلک راک۵۱ و بارکلی۵۲ راه‌اندازی کرده است.
از طرف دیگر، گروهی از ایالت‌ها مانند تگزاس، لوئیزیانا، و کارولینا نیز مخالفت خودشان را با هرگونه به‌کارگیری پول دیجیتال بانک مرکزی اعلام داشته‌اند. فلوریدا و ایندیانا، قوانینی را به تصویب رسانده‌اند که به‌کارگیری ارزهای دیجیتال بانک مرکزی به‌عنوان پول رایج در این ایالت‌ها را ممنوع میکند. این قوانین ممکن است در ایالت‌های دیگری نیز به تصویب برسد۵۳. کمیسیون خدمات مالی مجلس نمایندگان آمریکا نیز در تاریخ ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۳/۳۰ شهریورماه ۱۴۰۲ مادهٔ قانونی‌ای را به تصویب رساند که بر اساس آن، بانک مرکزی آمریکا، فدرال‌رزرو، از انتشار هرگونه ارز دیجیتال بانک مرکزی چه به صورت مستقیم و چه به صورت غیرمستقیم منع می‌شود. این ماده تأکید دارد که انتشار چنین پولی به مصوبهٔ کنگره نیازمند است۵۴.
چنین برخوردهایی باعث شده است تا سیستمِ مالیِ تحت مدیریت سرمایه‌داری آمریکا مسیر دیگری را طی کند. سایت فدرال‌رزرو در بخش پرسش به پاسخ‌های مربوط به دلار دیجیتال و در توضیح ضرورت حفظ حریم خصوصی، ازجمله اعلام داشته است: “همان‌طور که در بخش پول و پرداخت اشاره شد، بررسی‌ها نشان می‌دهد که دلار آمریکا در عصر تحولات دیجیتال برای ایجاد ارز بانک مرکزی نیازمند وجود یک الگوی واسطه است. بخش خصوصی برای مدیریت موجودی‌ها و پرداخت‌های دلار دیجیتال، حساب‌ها یا کیف پول‌ها را ارائه خواهد داد. این الگوی اجرای باواسطه، با تکیه بر وجود حفظ حریم خصوصی و مدیریت هویت افراد توسط بخش خصوصی، تسهیل خواهد شد.”۵۵ واسطه‌ها چه شرکت‌هایی هستند؟ پاسخ روشن است. در نظام مالی آمریکایی چنین واسطه‌هایی نمی‌توانند کسانی جز بانک‌ها و مؤسسات مالی بزرگ از نوعِ ولز فارگو و سیتی بانک باشند.
بی ان ان بلومبرگ، شبکهٔ خبررسانی تجاری کانادا، خبر می‌دهد که جی پی مورگان زیرساخت‌های زنجیرهٔ بلوکی خود را بر اساس توکن‌های سپرده‌گذاری شده۵۶ آماده کرده تا به محض این‌که قانون‌گزاران اجازه دهند، با سرعت مناسب، اجرایی کند۵۷. جی پی مورگان از سال ۲۰۱۹ / ۱۳۹۸ اپلیکیشن‌های دیگری نیز بر اساس زنجیرهٔ بلوکی ساخته که نام آن را جی پی ام کوین۵۸ نهاده است. این اپلیکیشن‌ها به شرکت‌های مشتریِ بانک کمک کرده تا دلارها و یوروهای خود را در حساب‌های مختلفِ مؤسسات مالی جابه‌جا کنند. در ژوئن امسال، بانک اعلام کرده که این سیستم تا کنون حدود ۳۰۰ میلیارد معامله انجام داده است. برای مقایسه، بد نیست بدانیم جی پی مورگان ۱۰ هزار میلیارد دلار معامله در روز انجام می‌دهد.
یکی از آگاهان به بلومبرگ گفته است: “ما بر این باوریم که از این توکن‌ها در اکوسیستم دارایی‌های دیجیتال آینده استفادهٔ وسیع خواهد شد؛ همان‌طور که پولِ [ایجادشده توسط] بانک‌های تجاری۵۹ در قالب سپردهٔ بانکی هم‌اکنون ۹۰٪ پول درگردش را تشکیل می‌دهد.”۶۰
به نظر می‌رسد سیستم طوری طراحی شده که با کارت‌ها و اپلیکیشن‌های موجود [احتمالاً با آپدیت‌کردن اپلیکیشن‌های فعلی بر روی کامپیوتر و گوشی همراه] نیز به‌کار بیفتد و تغییر محسوسی دیده نشود و نیازی نباشد که مشتریان کیف پول دیجیتال مخصوصی برای بهره‌برداری از این سیستم داشته باشند.
موسسهٔ عظیم مالی سیتی گروپ۶۱ نیز از ایجاد و به‌کارگیریِ آزمایشیِ سیستم “خدمات توکنیِ سیتی”۶۲ خبر داده که از جمله مدیریت پول نقد و تأمین مالیِ عملیات تجاری را برعهده خواهد داشت. این سیستم نیز برای ارائهٔ خدمات به مشتریان از فناوری زنجیرهٔ بلوکی و قرارداد هوشمند۶۳ در ابعاد شبکهٔ جهانی سیتی‌بانک بهره می‌برد.
شاهمیر خلیق، رئیس خدمات جهانی سیتی‌بانک، می‌گوید: “این توسعه، همراه با کار رهبری‌کنندهٔ صنعت ما در ”شبکهٔ بدهی تنظیم‌شده“۶۴ برای ایجاد یک سیستم داراییِ دیجیتالِ قابلِ‌هم‌کاری، بین بانک‌های متعدد خواهد بود.”۶۵
شبکۀ بدهی‌های تنظیم‌شده (آر ال ان)۶۶، زیرساختِ مالیِ جدیدِ بازارمحوری است که توسط مؤسسات بزرگ آمریکایی و هم‌کاریِ فدرال‌رزرو آمریکا ایجاد شده تا بتواند هم‌زمان پول نقد، پول دیجیتال بانک مرکزی (سی بی دی سی)، پول بانک‌های تجاری (اعتباری)، و هم‌چنین انواع پول دیجیتال و ارزهای دیجیتالِ پایدار (استیبل کوین) را بر اساس فناوری دفتر کل توزیع‌شده۶۷ (و زنجیریۀ بلوکی۶۸ که یکی از انواع دفاتر توزیع‌شده است) پشتیبانی کند. این بدیلی است برای ارز دیجیتال بانک مرکزی یا توکن‌های مستقل ارائه‌شده توسط بانک.
تونی مک لاگین۶۹، کارشناس ارشد سیتی‌بانک، در سخن‌رانی در فوروم موبی۷۰ در هلسینکی، به تاریخ ۲۳ نوامبر ۲۰۲۱/ ۳ آذرماه ۱۴۰۰ چنین گفته است: “ما در لحظات شگفت‌انگیزی از تاریخ پول قرار گرفته‌ایم. ما می‌توانیم وارد دنیایی بدون اسکناس و پول نقد شویم… سؤالی که در مقابل ما قرار دارد این است که: در آینده چه نوع پول دیجیتالی خواهیم داشت… پنج مسیر در پیشِ روی ماست: ارز دیجیتال بانک مرکزی، پول بانک تجاری، پول الکترونیک، رمزارزهای عمومی، استیبل کوین. ارز دیجیتال بانک مرکزی، پول بانک تجاری، پول الکترونیک (مانند پی‌پال، وی چت، و…)، پول‌های دیجیتالی‌ای هستند که توسط ارگان‌ها و نهادهای رسمی انتشار می‌یابند و همگی قانون‌منداند. دو پول دیجیتال بعدی، یعنی رمزارزهای عمومی (مانند بیت‌کوین که فاقد سیستم اعتباری است)، و استیبل‌کوین (که شرکت‌های بزرگ دیجیتال، برای ورود به سیستم مالی، به آن علاقه‌مندند) تفاوت اساسی با قبلی‌ها دارند.”۷۱
او توضیح می‌دهد که برسرِ این‌که دلار دیجیتال کدام شکل از پول را انتخاب کند، جنگ و رقابتی در جریان است. دلار دیجیتال می‌تواند یک پول دولتی (پول دیجیتال بانک مرکزی) باشد یا نباشد، می‌تواند به شکل توکن (سکهٔ دیجیتال) باشد یا در حساب‌های بانکی ذخیره و جابه‌جا شود.
تفاوت دیگری که این پول‌های جدید با سیستم سنتی دارند این است که پول‌های جدید بر زیرساخت‌هایی استوارند که می‌توانند هم‌زمان چند دارایی۷۲ را پوشش دهند. این بدان معنی است که می‌توانند همهٔ اشکال پول را در خود پردازش و تراکنش کنند. و بعلاوه، قابل برنامه‌ریزیِ هوشمند در ابعادی وسیع هستند۷۳.
تلاش شرکت‌های بزرگ دیجیتال برای ایجاد پول دیجیتال اختصاصی
“شرکت‌های بزرگ فناوری یا بیگ تک۷۴ نیز تلاش زیادی داشته و دارند که با خلق پول اختصاصی خود وارد سیستم مالی جهانی شوند و آن را به سود خود به کار گیرند. شرکت‌هایی مانند آمازون، متا (فیسبوک)، آلفابت (گوگل)، علی‌بابا، و تنسنت،۷۵ اطلاعات عظیمی از کاربران در اختیار دارند. این اطلاعات به آن‌ها اجازه می‌دهد انواع مختلف خدمات مالی از سیستم پرداخت تا مدیریت مالی، بیمه و وام ارائه کنند.”۷۶
برای مثال، فضای مجازیِ سه بعدی متاورس را در نظر بگیرید. کمپانی‌های بزرگ فناوری دیجیتال از فیسبوک گرفته تا گوگل و مایکروسافت دارند آن را برپا می‌کنند. این فضا به بازدیدکنندگان اجازه می‌دهد تا به‌صورت مجازی با یکدیگر تعامل داشته باشند و فعالیت‌های مختلف تفریحی، ورزشی، کاری، اقتصادی، و سرمایه‌گزاری را تجربه کنند. کارشناسان برآورد می‌کنند که متاورس ”یک فرصت تازهٔ درآمدزایی یک تریلیون دلاری را در اقتصاد جهان ایجاد کند.“ وجود دارد. برای نمونه می‌توان توکن‌های (دارایی‌های رمزنگاری‌شدۀ) متاورس، مانند سند۷۷ یا مانا۷۸ را خریداری کرد؛ یا می‌توان ان اف تی (رمز‌های دیجیتالی غیرقابل‌معاوضه۷۹) برای بازی‌ها را خرید. راه سوم نیز خرید زمین مجازی در متاورس است که در قالب ان اف تی‌ها فروخته می‌شود.”۸۰
تغییر نظام پولی چه پیامدهایی می‌تواند داشته باشد؟
تردیدی نیست که تحول در سیستم پولی، سرعت جابه‌جایی و تبدیل انواع پول در سطح جهان را به‌شدت بالا می‌برد. اگر تصور کنیم هر تراکنشی در نهایت با سودی همراه باشد، افزایش تراکنش‌ها و سرعت‌گرفتن چرخش پول و سرمایه، باعث افزایش سودآوری در بخش مالی خواهد شد. این همان چیزی است که در فرایند مالی‌سازیِ۸۱ دوران آغازینِ مرحلهٔ نولیبرالی و انقلاب دیجیتال شاهد بودیم و نتایج خود را به صورت قدرت‌گیری بی‌سابقهٔ بانک‌ها و مؤسسات مالی در نظام سرمایه‌داری نولیبرالی جهان نشان داده است.
با ایجاد قابلیت برنامه‌ریزی بر روی توکن‌ها و پولِ در جریان، آن هم به شکل سیال و به کمک هوش مصنوعی، این امکان به وجود می‌آید که کنترل بر نحوهٔ گردش پول در بخش‌های مختلفِ اقتصادی افزایش یابد. این می‌تواند ظرفیت‌هایی تازه برای افزایش نقدینگی در حین تخصیص حساب‌شده‌تر و لذا کنترل پیامدهای تورم‌زای آن فراهم آورد.
جمع‌آوری اطلاعات از کلیهٔ تراکنش‌های مالی توسط مرجع تولیدکنندهٔ پول دیجیتال، ابعاد تازه‌ای می‌یابد و جای‌گاهِ سرمایهٔ مالی را در برابر سرمایه‌داریِ ابری (دیجیتال) بالا می‌برد. این کار با جمع‌آوری و کنترل اطلاعات، هر دم قدرت بیش‌تری گرفته است.
قدرت‌گیری بانک‌های بزرگ آمریکایی با مجهزشدن به این فناوری، هم‌زمان با موج ورشکستگی بانک‌های متوسط و کوچک در اثر بحران، ممکن است به هرچه‌انحصاری‌تر شدن بازار و تسلط بانک‌ها و مؤسسات مالی بزرگ بینجامد.
گسترش استفاده از اَپ‌ها و کیف‌پول‌های دیجیتال بر روی گوشی‌های موبایل، باعث خواهد شد دلار و یوروی دیجیتال، قابلیت کاربرد وسیع‌تری در ابعاد جهان بیابند و ارزش پول ملی کشورها با هجوم تازه‌ای مواجه شود. این خطر با کندشدن پیش‌رفتِ پروژهٔ ارز دیجیتال بریکس، به‌عنوان آلترناتیو اصلی در سطح جهان، افزایش یافته است. فشارهای سیاسی غرب و در نتیجه، ساز مخالف زدن‌های هند و برزیل با پروژهٔ ارز دیجیتال بریکس، در کنار متزلزل شدن پیوستن برخی از کشورها به این پیمان، می‌تواند برای بهره‌برداری سرمایه‌های آمریکایی از فناوری جدید که در واقع چین پیشرواش بود، راه را باز کند.
اگر به سخنان مارکس در آغاز این نوشته دقت کنیم که پول را “پیوند همهٔ پیوندها” بین انسان و کالا، انسان و طبیعت، و انسان و انسان می‌شناسد و این قدرت را برای آن قائل شویم که می‌تواند “عاملی همگانی برای جداکردن، و هم عاملی برای پیوند واقعی” باشد، باید پیش‌بینی کرد که تحول در نظام پولی جهان تغییرات مهمی در هر سهٔ این ارتباط‌ها ایجاد کند و لذا تأثیری جدّی بر زندگی مردمان بگذارد.
به همین دلیل، ضروری است تحلیل‌گران، کارشناسان اقتصادی، و متخصصان امور پولی و بانکی، با درایت هرچه‌بیش‌تر تحولات را رصد کنند و پیامدهای این تحول مهم را زیر نظر داشته باشند.
– – –
بن‌مایه‌ها:
https://tinyurl.com/owrorfl
۲ـ
https://en.wikipedia.org/wiki/Tim_O%27Reilly
۳-
https://tinyurl.com/22fj9vxs
https://tinyurl.com/29pen44p
۵- پول
https://tinyurl.com/p7acgy2
۶- رمزارز
https://tinyurl.com/2bmdaho7
https://tinyurl.com/2ckgsd2d
https://tinyurl.com/22y9c2we
https://tinyurl.com/2xw95qlb
۱۰- e-CNY
۱۱- What’s the state of China’s digital yuan in 2023
https://tinyurl.com/ytf9t93t
https://tinyurl.com/25f55k9d
۱۳- Meituan
۱۴- Ctrip
۱۵- همان‌جا
۱۶- mBridge
https://shorturl.at/ghAB8
https://shorturl.at/jkJZ6
۱۸- Hong Kong Monetary Authority (HKMA)
https://shorturl.at/hxA37
۱۹- BRICS
https://shorturl.at/yBHX1
۲۰- BRICS PAY
https://www.brics-pay.com
https://shorturl.at/cot39
۲۲- Tokenized assets
۲۳– Brics Business Council Annual Report
https://tinyurl.com/22pggmnx
۲۴- Digital renminbi, The Digital Rupee (e₹), Digital Dirham
https://en.wikipedia.org/wiki/Digital_rupee
۲۵- CBDC Research Is NOT Shared With The Public Says Digital Dollar Project
https://tinyurl.com/27qpwnsr
۲۶- Board of Governors Federal Reserve
https://tinyurl.com/oj2zat3
۲۷- Bank for International Settlements
https://tinyurl.com/jtpo8k8
۲۸- https://www.bis.org/publ/othp65.pdf
https://www.bis.org/publ/othp65.pdf
۲۹- امارات از استراتژی ارز دیجیتال بانک مرکزی برای درهم دیجیتال رونمایی کرد
https://tinyurl.com/2bu5beje
۳۰- CBUAE
https://tinyurl.com/2ybmk44a
۳۱- Project mBridge: experimenting with a multi-CBDC platform for cross-border payments
https://tinyurl.com/2eq54ckt
۳۲- Bank for International Settlements
https://www.bis.org
۳۳- امارات متحدۀ عربی برنامۀ تحول زیرساخت‌های مالی خود را معرفی کرد
https://tinyurl.com/2cmm3olx
https://tinyurl.com/28flvcnq
۳۵- Countries Where Bitcoin Is Legal and Illega
https://tinyurl.com/27e47npo
۳۶- Central banks bought the most gold on record last year, WGC says
https://tinyurl.com/2xrzrjgb
۳۷- Why Zimbabwe is Using Gold as a Currency
https://tinyurl.com/242daudx
۳۸- Time for central bank digital currencies to prove their worth
https://tinyurl.com/ytloy3lo
۳۹- “کارت پرداخت” برای پناه‌جویان در آلمان چه‌گونه عمل میکند؟
https://tinyurl.com/23lznunz
۴۰- Germany: Federal states agree on payment cards for asylum seekers
https://tinyurl.com/26kcx8l5
۴۱- FACT SHEET: White House Releases First-Ever Comprehensive Framework for Responsible
https://tinyurl.com/2qhzuuvm
۴۲- Facilitating Wholesale Digital Asset Settlement
https://tinyurl.com/2ox5sh8k
۴۳- Regulated Liability Network
https://tinyurl.com/2ox5sh8k
۴۴- Will The U.S. Launch A Digital Dollar
https://tinyurl.com/2588×687
۴۵- FedNow
https://tinyurl.com/27ljvzuk
۴۶- ونمو
https://venmo.com
https://cash.app
۴۸-
FedNow FAQs: What The Fed’s New Instant Payments System Is—And Is Not
https://tinyurl.com/2dl4tb8z
۴۹-
JPMorgan Debuts Blockchain Collateral Settlement in BlackRock-Barclays Trade
https://tinyurl.com/ynoqvnbh
۵۰- TCN: Tokenized Collateral Network
https://tinyurl.com/2bqa7lhc
۵۲- بارکلی
https://shorturl.at/ahDG0
۵۴- CBDC Anti-Surveillance State Act
https://shorturl.at/ioDO3
۵۵- Central Bank Digital Currency (CBDC)-Frequently Asked Questions
https://shorturl.at/nBDNP
۵۶- Deposit tokens
۵۷- JPMorgan Is Exploring Blockchain-Based Deposit Token for Payments, Settlements
https://shorturl.at/fkqH9
۵۸- JPM Coin
https://shorturl.at/lHLVZ
۶۰- JPMorgan Is Exploring Blockchain-Based Deposit Token for Payments, Settlements
https://tinyurl.com/2633uf69
۶۱- Citigroup
https://tinyurl.com/24qhvbb4
https://tinyurl.com/286sxlkl
۶۴- Regulated Liability Network
https://tinyurl.com/2ox5sh8k
۶۵- Citi Develops New Digital Asset Capabilities for Institutional Clients
https://tinyurl.com/yr735qym
۶۶- Regulated Liabilities Network (RLN)
۶۷- Distributed ledger technology or DLT
۶۸- Blockchain
۶۹- Tony McLaughlin
۷۰- Mobey Forum
۷۱- https://www.citibank.com/tts/sa/insights/articles/article191.html
https://tinyurl.com/29scb7ra
۷۲- Multi Asset
۷۳- Regulated Liability Network_Tony McLaughlin City_Helsinki Member Meeting 2021_Mobey Forum
۷۴- بیگ تک
https://tinyurl.com/264x9ncz
۷۵- Tencent
https://tinyurl.com/yqegr26w
۷۷- SAND
۷۸- MANA
https://tinyurl.com/29rc5496
۸۰- راه‌نمای گام‌به‌گام خرید ارز، سهام و زمین؛ چه‌گونه در متاورس سرمایه‌گزاری کنیم؟
https://tinyurl.com/24q4loj6
۸۱- Financialization
https://tinyurl.com/2dhj8q7m
***
به نقل از «به سوی آینده»، ، شمارۀ ۷، اردیبهشت ۱۴۰۳
