نگاهی اجمالی به تحولات جمعیتی در ایران

حمید ترابی

مقدمه

گزارش‌های آماری نشان می‌دهند ایران در فاصله سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ رکورددار سریع‌ترین کاهش نرخ فرزندآوری در بین کشورهای جهان بوده است ^{۱ ، ۲ و ۱۹}. کاهش نرخ تولد به یکی از چالش‌های جدی تبدیل شده و تعداد تولدها در سال‌های اخیر با شیبی تند رو به کاهش گذاشته است به‌طوری‌که در سال‌های دههٔ اخیر کاهشی ۳۲ درصدی در موالید را شاهد بوده‌ایم^۳ و نرخ رشد جمعیت به‌شدت کاهش یافته است.

برخی کارشناسان معتقدند ایران وارد مرحله‌ای به‌نام سیاهچاله جمعیتی یا فروپاشی جمعیتی (Demographic Collapse) شده است^۴. پژوهش‌های دانشگاهی که به ریشه‌یابی دلایل کاهش فرزندآوری پرداخته‌اند، همگی وضعیت اقتصادی کشور و عدم اطمینان خانواده‌ها از توان تأمین مالی فرزندان را به‌عنوان دلیل امتناع از فرزندآوری ذکر کرده‌اند^۲۱. به‌نظر می‌رسد ابلاغ “سیاست‌های کلی جمعیت” از سوی علی خامنه‌ای در سال ۱۳۹۳ ^۵، و دستورات مکرر او و همچنین قوانین سختگیرانه و مشوق‌های فرزندآوری در ۱۰ سال اخیر، تأثیری چندان در مقابله با کاهش نرخ رشد جمعیت نداشته‌اند. با توجه به اینکه مشکلات جمعیتی ریشه در مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم دارند و جمهوری اسلامی قدرت حل آن‌ها را ندارد، بنابراین، در چهارچوب جمهوری اسلامی راه‌حلی برای مشکل جمعیتی وجود ندارد.

جمعیت ایران

بر طبق آمار رسمی، جمعیت ایران درحال حاضر کمی بیش از ۸۵ میلیون نفر است. آخرین سرشماری رسمی که در سال ۱۳۹۵ انجام شد، جمعیت ایران را حدود ۸۰ میلیون نفر گزارش کرد. با توجه به رشد جمعیت، تخمین‌های اخیر نشان می‌دهند جمعیت ایران تا سال ۱۴۰۲ به حدود ۸۵ میلیون نفر رسیده است‌^۶.

البته در برخی تارنماها مانند Worldometer، جمعیت ایران ۹۱ میلیون نفر ^۷ و همچنین در تارنمایWeltbank جمعیت ایران ۸۸ میلیون نفر ذکر شده است ^۸.

عوامل اصلی در محاسبه جمعیت عبارتند از نرخ تولد، نرخ مرگ‌ و میر و مهاجرت‌های رسمی با در نظر گرفتن سرشماری‌هایی که چند سال یک‌بار انجام می‌شود.

آمار ایرانیان خارج از کشور دقیقاً مشخص نیست. براساس برآورد دبیرکل “شورای‌عالی امور ایرانیان خارج از کشور” در سال ۱۳۹۷، حدود ۷ میلیون ایرانی در خارج از کشور با سرمایه‌ای حدوداً ۲۴ هزار میلیارد دلار زندگی می‌کنند ^۹. با این حال، رئیس “سازمان ثبت احوال” اعلام کرده است حدود ۴ تا ۴.۵ (چهار و نیم) میلیون نفر ایرانی در خارج از کشور زندگی می‌کنند^۱۰.

آمار مهاجران خارجی مقیم ایران نیز به‌طوردقیق مشخص نیست. عضو کمیسیون امور مجلس اعلام کرده است که درحال حاضر پیش‌بینی می‌شود حدود ۷ میلیون نفر اتباع خارجی در ایران وجود داشته باشند. از این تعداد، حدود ۴ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر اتباع مجاز شناسایی شده‌اند. به‌نظر ابوالفضل ابوترابی اما تقریباً ۶۰ درصد آنان اتباع غیرمجاز می‌باشند ^۱۱. برخی منابع حتی این آمار را تا ۱۰ میلیون نفر، و حتی ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند ^۱۲. اغراق در تعداد اتباع خارجی ساکن در ایران، در برخی موارد از سوی حکومت برای پوشاندن ناکارآمدی‌هایش و نسبت دادن مشکلات کشور به آنان، و همچنین توسط برخی نژادپرستان داخلی صورت می‌پذیرد. دگرگونی‌های جمعیت کل کشور از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۲ را می‌توانید در جدول شماره ۱ مشاهده کنید.

کاهش شدید نرخ بارآوری

گزارش‌های آماری نشان می‌دهند که نرخ باروری در ایران طی سال‌های دهه‌های ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ کاهشی چشمگیر داشته است. بر اساس داده‌های “شاخص‌های توسعه جهانی” ^۱۷، نرخ باروری کل (تعداد فرزندان به‌ازای هر زن در طول دوران باروری) از ۶٫۰۱۲ (شش و دوازده‌هزارم) در سال ۱۳۶۵ (۱۹۸۶) به ۲٫۵۶۶ (دو و پانصدوشصت‌وشش‌هزارم) در سال ۱۳۷۵ (۱۹۹۶) رسیده است ^{۱۳ و ۱۴}. این کاهش سریع نرخ باروری در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته که معمولاً حدود یک قرن طول می‌کشد تا چنین تغییری را تجربه کنند، توجه‌برانگیز است.

درحالی که در انگلستان و آمریکا حدود یک قرن طول کشید تا نرخ باروری به‌این میزان کاهش یابد، این کاهش در ایران در کم‌تر از یک دهه رخ داده است. سرعت بالای کاهش نرخ باروری، ایران را در آن زمان به داشتن بالاترین نرخ کاهش باروری در میان کشورهای جهان تبدیل کرده بود ^{۱۵ و ۱۶ و ۱۷}.

کاهش شدید نرخ تولد و رشد جمعیت

امروزه کاهش نرخ تولد به یکی از چالش‌های جدی در ایران تبدیل شده است. آمارها نشان می‌دهند که پس از یک دوره کوتاه افزایش موالید در سال‌های اوایل دهه ۱۳۹۰، از سال ۱۳۹۴ به بعد شاهد کاهش چشمگیر تعداد تولدها بوده‌ایم که زنگ خطر را برای آینده جمعیت ایران به‌صدا درآورده است ^{۳ و ۱۳}.

تعداد تولدها در سال‌های اخیر با سرعت زیادی کاهش یافته است، به‌طوری‌که تعداد موالید کشور در سال ۱۴۰۲ (۱٬۰۵۷٬۹۵۸ نفر) نسبت به سال ۱۳۹۴ (۱٬۵۷۰٬۲۱۹ نفر) بیش از ۳۲ درصد کاهش داشته است. این بدان معناست که در این بازه زمانی بیش از ۵۱۰ هزار تولد کم‌تر ثبت شده است (نک به: منبع‌های همان شماره‌ها). با وجود این کاهش چشمگیر، نرخ کاهش تولدها در سال‌های اخیر اندکی کند شده است. برای مثال، تعداد تولدهای سال ١٤٠٢ نسبت به سال ١٤٠١ (١,٠٧٥,٢٣١ نفر) تنها ۱٫۶ (یک و شش‌دهم) درصد کاهش داشته است (نک به: بن‌مایه‌های همان شماره‌ها).

میزان خام موالید نیز روندی مشابه را طی کرده است. این میزان که در سال ١٣٩٤ حدود ٢٠ در هزار نفر جمعیت بوده، در سال ١٤٠٢ به ۱۲٫۳۸(دوازده و سی‌وهشت‌صدم) در هزار نفر جمعیت رسیده است. متوسط نرخ رشد جمعیت نیز از ۳٫۷ (سه و هفت‌دهم) درصد در سال‌های دهه ١٣٥٠ به ۱٫۲۴ (یک و بیست‌وچهارصدم) درصد در سال‌های دهه ١٣٩٠ کاهش یافته است. در نتیجه این روندها، نرخ رشد طبیعی جمعیت در سال ١٤٠٢ به حدود ۰٫۷ (هفت‌دهم) درصد رسیده و همچنان روند کاهشی‌اش را ادامه می‌دهد (نک به: منبع‌های همان شماره‌ها).

پیش‌بینی می‌شود حدود ۱۰ تا ۱۵ سال آینده نرخ رشد جمعیت صفر درصد و سپس نرخ رشد منفی جمعیت (یعنی کاهش جمعیت) را ثبت کنیم ^۲۲.

در نمودار ۳ متوسط درصد رشد سالانه جمعیت، شهری ، روستایی، و کل سال‌های (۱۳۳۵ – ۱۳۹۵) دیده می‌شود.

علت‌های کاهشِ جمعیت در ایران

کاهش جمعیت در ایران پدیده‌ای است که در سال‌های اخیر به یکی از دغدغه‌های اصلی جامعه و مسئولان تبدیل شده است. دلایل مختلفی برای این پدیده ذکر می‌شود که آن‌ها را در دسته‌های زیر می‌توان طبقه‌بندی کرد:

۱. دلایل اقتصادی

افزایش هزینه‌های زندگی: مشکلات معیشتی خانواده‌ها، هزینه‌های بالای مسکن، تحصیل، بهداشت و درمان، و به‌طورکلی تأمین نیازهای یک فرزند، بسیاری از خانواده‌ها را از فرزندآوری منصرف می‌کند.

ناامنی شغلی: نگرانی از آیندهٔ شغلی و نبودِ اطمینان از تأمین معاش خانواده، باعث شده افراد ترجیح دهند تعداد فرزندان خود را محدود کنند.

کاهش قدرت خرید: با افزایش تورم و کاهش ارزش پول ملی، قدرت خرید خانواده‌ها کاهش یافته و توانایی آن‌ها برای تأمین نیازهای فرزندان‌شان کم‌تر شده است.

۲. دلایل اجتماعی و فرهنگی

تغییر سبک زندگی: تغییر سبک زندگی به سمت فردگرایی باعث شده افراد اولویت‌های خود را تغییر داده و فرزندآوری را در اولویت‌های پایین‌تر قرار دهند.

افزایش سن ازدواج: افزایش سن ازدواج و تأخیر در تشکیل خانواده به‌طورطبیعی منجر به کاهش تعداد فرزندآوری می‌شود.

ترویج فرهنگ فرزند کم‌تر: تبلیغات و سیاست‌های دولتی در برخی دوره‌ها بر “فرزند کم‌تر و زندگی بهتر” تأکید می‌کرده است و این سیاست و تبلیغ آن بر تصمیم خانواده‌ها در زمینهٔ فرزندآوری تاثیر گذاشته است.

آموزش و جایگاه زنان در جامعه: افزایش سطح تحصیلات زنان و ورود نسبی آنان به بازار کار (در هم‌سنجی با گذشته) باعث شده فرصت‌های شغلی بیشتری برای زنان ممکن شود و این امر کاهش میل آنان به فرزندآوری در سال‌های اولیه زندگی شغلی را موجب شده است.

۳. دلایل سیاسی

سیاست‌های کنترل جمعیت: در برخی دوره‌ها، سیاست‌های کنترل جمعیت به‌صورت رسمی یا غیررسمی دنبال شده و این امر بر کاهش نرخ باروری تأثیر گذاشته است.

حمایت نکردن کافی از خانواده: نبودِ حمایت‌های کافی از سوی دولت برای خانواده‌ها، از جمله تسهیلات مسکن، مهدکودک، و مرخصی زایمان، باعث شده تا انگیزه افراد برای فرزندآوری کاهش یابد.

۴. دلایل روان‌شناختی

ترس از آینده: نگرانی از آیندهٔ نامعلوم و مشکلات اقتصادی، باعث شده افراد از تعهدات طولانی مدت مانند فرزندآوری هراس داشته باشند.

میل به استقلال: بسیاری از افراد به‌دنبال استقلال و آزادی هستند و داشتن فرزند را محدودکننده می‌دانند.

عوامل دیگر: مشکلات بهداشتی، افزایش طلاق، و تغییر ارزش‌های اجتماعی در کاهش جمعیت نیز مؤثر بوده و هستند.

سیاست‌ها و تبلیغات شکست‌خورده جمهوری اسلامی در مورد ازدیاد جمعیت

سیاست‌های جمعیتی کشور را می‌توان به چند دوره تقسیم کرد:

۱) قبل از انقلاب اسلامی، از ۱۳۳۵-۱۳۵۷: سیاست محدود کردن زادوولد با شعارهای: “فرزند کم‌تر و زندگی بهتر” و “دوتا بچه کافیه”.

۲) از آغاز انقلاب تا پایان سال ۱۳۶۶: توقف سیاست‌های محدود کردن زادوولد و اجرای سیاست‌های افزایشی در حوزه جمعیت، بخصوص که با آغاز جنگ ایران و عراق تلفات انسانی گسترده‌ای رخ داد که دولت را بر آن داشت تا با تشویق به فرزندآوری جبران این تلفات را در دستورکار قرار دهد.

۳) از سال ۱۳۶۷ تا سال ۱۳۸۸: سیاست محدود کردن زادوولد با شعارهای: “فرزند کم‌تر و زندگی بهتر” و “دوتا بچه کافیه”.

۴) از سال ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۳: شروع گفتمان سازی در خصوص ضرورت اصلاح سیاست‌‌ها به‌سوی افزایش جمعیت.

۵) ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۰: ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیت و تثبیت سیاست‌های جمعیتی به‌سوی تشویق و حمایت از فرزندآوری با شعار “فرزند بیشتر زندگی شادتر”.

۶) ۱۴۰۰ تا اکنون: تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت به‌منزلهٔ مهم‌ترین اقدام در حوزه حمایت از خانواده و جوانی جمعیت.

جمهوری اسلامی و رهبر آن به‌جای مبارزه با علت، به معلول پرداخته‌اند و به‌عوض حل مشکلات اقتصادی که بر طبق پژوهش‌های دانشگاهی‌ای که به ریشه‌یابی دلایل کاهش فرزندآوری پرداخته‌اند و همگی وضعیت اقتصادی کشور و  عدم اطمینان خانواده‌ها از توان تأمین مالی فرزندان را دلیل امتناع از فرزندآوری دانسته‌اند، با وضع مجموعه‌ای از قوانین و دستورالعمل‌های سختگیرانه تلاش می‌کنند جمعیت را افزایش دهند. با این حال، آمارها نشان می‌دهد که به‌واسطه تمرکز بر معلول به‌جای علت، در طول این ده سال موفق نبوده‌اند و آمار تولدها مدام کاهش یافته است.

قانون “جوانی جمعیت” استنکاف از اجرای خود این قانون، اهمال یا ترک فعل یا ممانعت از اجرای احکام آن را نیز جرم‌انگاری کرده است و در اقدامی شگفت‌انگیز در ماده ۶۱ آن، ارتکاب گسترده جنایت علیه “تمامیت جسمانی جنین” را مصداق مفسده فی‌الارض دانسته و برای آن مجازات اعدام مقرر کرده است ^۲۱.

اجرای قانون “جوانی جمعیت” بر حق شهروندان در حوزه سلامت اثرهایی چهارگانه‌ای خواهد داشت که می‌تواند به بحرانی جدی برای خانواده‌ها منجر شود^۲۱:

اول- حذف مراکز ارائه خدمات سلامت بارداری و تنظیم خانواده از بیمارستان‌ها و سطح اول شبکه بهداشتی و درمانی که در دسترس‌ترین مراکز برای عموم مردم هستند و مشروط کردن ارائه لوازم پیشگیری از بارداری در داروخانه‌ها به نسخۀ پزشک، دسترسی به خدمات و لوازم سلامت باروری و جنسی را به‌طورجدی محدود کرده است. این موضوع می‌تواند به تولد کودکان ناخواسته، افزایش سقط‌های ناایمن، و افزایش ابتلا به بیماری‌های مقاربتی و سایر عفونت‌ها منجر شود. علاوه بر این، محدود کردن دسترسی افراد معتاد و کسانی که رفتارهای پرخطر جنسی دارند به لوازم پیشگیری به گسترش کنترل‌ناپذیر بیماری‌های مقاربتی خطرناک منجر خواهد شد.

دوم- ممنوعیت همه آموزش‌ها و مشاوره‌های کادر درمان در زمینه غربالگری جنین و تعیین مجازات برای انجام وظایف و مسئولیت‌های معمول آن‌ها، احتمال تولد نوزادان دارای معلولیت و اختلالات ژنتیکی را افزایش خواهد داد.

سوم- کاهش شدید دامنه سقط‌درمانی و محدود کردن آن به قبل از چهار ماهگی جنین، و ممنوعیت مطلق سقط پس از ”دمیدن روح“، سلامت مادران را به‌طورجدی تهدید می‌کند. علاوه بر این، قانون سقط‌درمانی را به تشکیل کمیسیونی متشکل از یک پزشک متخصص متعهد، یک متخصص پزشکی قانونی که در استخدام دولت باشد، و یک قاضی دادگستری منوط (وابسته) کرده است. این رویکرد، موضوعات فقهی را که با دانش پزشکی ارتباطی ندارند، وارد فرایندی کاملاً علمی کرده و با تأکید بر این که “اصل بر عدم جواز سقط‌جنین است”، تصمیم‌گیری نهایی در موارد تردید را به قاضی سپرده است.

چهارم- با حذف امکان مشاوره و انجام آزمایشات غربالگری، بسیاری از نوزادان ناخواسته ممکن است به مراکز خیریه، بهزیستی، و سایر مراکز نگهداری از کودکان معلول و رهاشده فرستاده شوند. به‌عبارت‌دیگر، تعداد نوزادان و کودکان بی‌سرپرست به‌شدت افزایش خواهد یافت. درمجموع، قانون جوانی جمعیت اگرچه در ظاهر قصد تحکیم خانواده را دارد، اما پیامدهای معکوسی برای سلامت مادران، نوزادان، زوج‌های جوان، و از همه مهم‌تر بهداشت عمومی در پی خواهد داشت.

در اینفوگرافیک زیر برخی مشوق‌های اقتصادی و حمایتی تبلیغی جمهوری اسلامی در رابطه با فرزندآوری دیده می‌شود:

نتیجه‌گیری

جمهوری اسلامی به‌دلیل تمرکز بر معلول به‌جای پرداختن به علت، نتوانسته‌ است بحران جمعیتی را حل کند. مشکلات جمعیتی و فرزندآوری نیز با تشدید مشکلات معیشتی روز به‌روز افزایش یافته و احتمالاً در آینده نزدیک با رشد منفی جمعیت در ایران مواجه خواهیم شد. با توجه به اینکه مشکلات جمعیتی ریشه در مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم دارند و  از آن‌روی که جمهوری اسلامی قادر به حل مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم نیست، می‌توان نتیجه گرفت که  در چهارچوب جمهوری اسلامی راه‌حلی برای حل مشکل جمعیتی وجود نخواهد داشت.

بن‌مایه‌ها

۱. “رکورد‌داری ایران در سریع‌ترین کاهش نرخ فرزند‌آوری در جهان”، سایت “جوان‌آنلاین”

https://www.javanonline.ir/004EL5

۲. “کشوری که رکورددار کاهش نرخ باروری است”، سایت خبری “مشرق نیوز” ۹ آبان ۱۴۰۰

https://shorturl.at/voJYf

۳.‌ “کاهش ۳۲ درصدی موالید طی یک دهه اخیر”، سایت “تجارت نیوز”، ۱۰ شهریور ۱۴۰۳.

https://shorturl.at/umlEY

۴. “فرهنگ فرزندآوری در قعر سیاهچاله جمعیتی”، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، ۱۹ شهریور ۱۴۰۳

https://shorturl.at/AUeon

۵. “سیاست‌های کلی جمعیت”، سید علی خامنه‌ای، ۳۰ اردی‌بهشت ۱۳۹۳

https://t.ly/h-iGV

۶. آمارهای بانک مرکزی، اداره ثبت احوال، پژوهشکده آماری.

۷. وب سایت www.worldometers.info

۸. وب سایت www.worldbank.org

۹. “سرمایه ایرانیان خارج از کشور ۲۴ هزار میلیارد دلار برآورد می‌شود”، خبرگزاری مهر، ۱۱ مرداد ۱۳۹۷

https://shorturl.at/jQCug

۱۰. “آمار ایرانیان خارج از کشور اعلام شد”، نشریهٔ “دنیای اقتصاد”۱۴۰۲/۱۱/۹.

https://tinyurl.com/2auao8wq

۱۱. “آمار ۷ میلیون نفری اتباع خارجی در ایران؛ ماجرای یارانه ۷ میلیارد دلاری”،  ۲۱ شهریور ۱۴۰۳.

https://tinyurl.com/2c4x74rm

۱۲. “۱۵ میلیون مهاجر افغان در ایران حضور دارند یا خبرسازی است؟”، روزنامه “عصر ایران”، ۱۵-۰۸-۱۴۰۲

https://tinyurl.com/2ahl2dev

۱۳. “نگاهی اجمالی به تحولات جمعیتی در ایران”، شورای‌عالی انقلاب فرهنگی.

https://tinyurl.com/28dbsywf

۱۴. “روند تحولات جمعیت ایران، گذشته، حال و آینده”، پژوهشکده آمار.

https://tinyurl.com/25ntbffa

۱۵. “رکورد‌داری ایران در سریع‌ترین کاهش نرخ فرزند‌آوری در جهان”، “جوان‌آنلاین”، ۰۸ تير ۱۳۹۹.

https://tinyurl.com/2ct7p4bk

۱۶. نگاه کنید به ۲

۱۷.World Development Indicators – Fertilitätsraten-

https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=MRT

۱۸.             www.statista.com/topics/776/population

۱۹. آمار “شاخص‌های توسعه جهانی” (World Development Indicators )  همه جهان – نرخ باروری زنان

https://api.worldbank.org/v2/en/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?downloadformat=excel

۲۰. “وام فرزندآوری در سال ۱۴۰۲ + جزئیات و مبلغ وام”، ایمنا، ۲۴ شهریور ۱۴۰۳.

https://tinyurl.com/23qo6slx

۲۱. “نوزادان معلول، زوج‌های مریض؛ بحران‌هایی که قانون حمایت از جوانی جمعیت می‌آفریند”، “ایران وایر”، ۱۸ شهریور ۱۴۰۳

https://tinyurl.com/2yypcwy4

۲۲. “شاخص‌های جمعیتی ایران در وضعیت هشدار/کاهش ۵۵۰ هزار تولد طی ۵ سال اخیر”، ایسنا، ، ۳ آبان ۱۴۰۰.

https://is.gd/DHv2zB

به نقل از «به سوی آینده» دورۀ دوم، سال دوم، شمارۀ ۹، آذر ۱۴۰۳