تحلیلِ معاهدۀ مشارکتِ راهبردی ایران و روسیه: فرصت‌ها، چالش‌ها، و پیامدهای جغرافیای سیاسی (ژئوپلیتیکی)
سیامک وکیلی
مقدمه
چندی پیش، معاهده‌ای برای همکاری میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه به‌امضا رسید. برای تحلیل این معاهده دو نکته اساسی باید مورد توجه قرار گیرد:
نکتهٔ اول، شرایط و موقعیتی است که این معاهده در آن امضا شده است. پس از تحول‌های اخیر در منطقه از جمله ضعیف شدن حماس، کاسته شدن از قدرت حزب‌الله، و تغییرهایی اساسی در وضعیت سوریه، جمهوری اسلامی ایران با خطرهایی جدی مواجه است. به‌نظر می‌رسد هدف اصلی جمهوری اسلامی از امضای این معاهده رفع ریشه‌ای مشکل‌هایش نیست، بلکه تلاش برای حفظ قدرت به هر قیمتی است، رویکردی که راه‌حلی پایدار نمی‌تواند باشد.
نکته دوم، محتوای این معاهده است که موضوع اصلی تحلیل ما در این مقاله خواهد بود. در این مقاله تلاش می‌شود ضمن مروری کلی بر این توافق به بررسی ابعاد مختلف آن پرداخته و فرصت‌ها، چالش‌ها، و پیامدهای این توافق برای همکاری استراتژیک دو کشور را تحلیل کنیم.
خلاصه‌ای از مفادِ قرارداد
ایران و روسیه در مقام دو کشور با موقعیت جغرافیای سیاسی‌ای (ژئوپلیتیکی) مهم تاریخچه‌ای طولانی از روابط سیاسی، اقتصادی، و فرهنگی دارند. امضای معاهدهٔ مشارکت جامع راهبردی میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه در چنین بستری صورت گرفته و نشان‌دهندهٔ تمایل هر دو کشور به تقویت و گسترش همکاری‌های همه‌جانبه در حوزه‌های مختلف است.
این معاهده با هدف تقویت روابط دوجانبه و اعطای خصلت جامع و بلندمدت به این روابط تدوین شده است. بر اساس این توافق، طرفین بر لزوم همکاری در زمینه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، امنیتی، فرهنگی، و علمی تأکید کرده‌اند. هدف‌های اصلی این همکاری شامل افزایش تعامل‌های اقتصادی، توسعهٔ زیرساخت‌های مشترک، ارتقای همکاری‌های دفاعی و امنیتی، و تقویت حضور در عرصه‌های بین‌المللی به‌منظور دست یافتن به نظم جهانی‌ای چندقطبی است. این معاهده در سطح منطقه‌ای به‌دنبال تقویت صلح و ثبات و جلوگیری از مداخلهٔ نیروهای خارجی در مناطقی حساس مانند خلیج فارس، قفقاز، و آسیای مرکزی است. از نظر تاریخی، ایران و روسیه با بهره‌گیری از تجربه‌های گذشته‌شان درتلاش‌اند با ایجاد سازوکارهایی جدید، فرصت‌های همکاری را گسترش دهند و چالش‌های مشترک را به‌شیوه‌ای سازنده مدیریت کنند.
از منظر جغرافیای سیاسی (ژئوپلیتیک) این معاهده به هر دو کشور امکان می‌دهد در برابر فشارهای خارجی، به‌ویژه تحریم‌های اقتصادی، ایستادگی کنند و از مزایای همکاری‌های متقابل به‌منظور تقویت اقتصاد داخلی و حضور بین‌المللی بهره‌مند شوند. این همکاری‌ها علاوه بر تأمین منافع ملی، به ایجاد ثبات بیشتر در منطقه و شکل‌گیری مناسباتی جدید در نظم جهانی می‌تواند منجر شود.
معاهدهٔ مشارکت جامع راهبردی میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه برای هر دو کشور اهمیتی ویژه دارد زیرا به‌منزلهٔ چارچوبی جامع و بلندمدت زمینه‌های همکاری در حوزه‌های مختلف را تقویت می‌کند. این توافق‌نامه به دو کشور امکان می‌دهد روابط سیاسی‌شان را با هماهنگی بیشتر در سطح‌های منطقه‌ای و بین‌المللی گسترش دهند و با درپیش گرفتن مواضعی مشترک، در شکل دادن به نظم جهانی‌ای چندقطبی نقشی مؤثرتر داشته باشند.
در حوزهٔ اقتصادی، این معاهده به افزایش تعامل‌های تجاری، سرمایه‌گذاری‌های مشترک، و توسعهٔ زیرساخت‌هایی کلیدی مانند کریدورهای حمل‌ونقل منجر می‌شود. همکاری در بخش انرژی، از جمله نفت، گاز، و انرژی‌های تجدیدپذیر نیز بخشی مهم از این توافق است که به تأمین امنیت انرژی و افزایش توان رقابتی هر دو کشور در بازارهای بین‌المللی می‌تواند کمک کند. همچنین، توسعهٔ فناوری‌های پیشرفته و انتقال دانش از طریق پروژه‌های مشترک علمی و صنعتی، فرصت‌هایی جدید برای تقویت ظرفیت‌های داخلی دو کشور فراهم می‌آورد.
در زمینهٔ نظامی و امنیتی، این معاهده امکان همکاری گسترده‌تر در مبارزه با تهدیدهایی مشترک مانند تروریسم، جرایم سازمان‌یافته، و تهدیدهای سایبری را فراهم می‌کند. از طریق تبادل اطلاعات و تجربه‌ها، آموزش‌های نظامی مشترک، و انجام مانورهای نظامی، امنیت ملی هر دو کشور تقویت می‌شود. این همکاری‌ها نه تنها به ارتقای توان دفاعی دو طرف توافق‌نامه کمک می‌کند، بلکه در حفظ ثبات منطقه‌ای و جلوگیری از مداخلهٔ قدرت‌های خارجی نیز مؤثر است.
این معاهده همچنین به گسترش روابط متقابل فرهنگی، علمی، و آموزشی میان دو کشور می‌پردازد. از طریق تبادل دانشجو، استاد، و برگزاری پروژه‌های تحقیقاتی‌ای مشترک، روابط مردم‌محور تعمیق می‌یابد و درک متقابل از فرهنگ و ارزش‌های دو ملت تقویت می‌شود. این همکاری‌های همه‌جانبه نشان‌دهندهٔ عزم ایران و روسیه برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک در راستای تأمین منافع ملی و دست یافتن به هدف‌های راهبردی (استراتژیک) بلندمدت است.
نقطه‌های مثبتِ معاهده
* تقویتِ روابط دوجانبه:
معاهدهٔ مشارکت جامع راهبردی میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه در تقویت روابط دوجانبه و گسترش همکاری‌های متقابل در حوزه‌های اقتصادی، علمی، و فرهنگی نقشی بسزا دارد. این معاهده با ایجاد چارچوب‌های حقوقی و اجرایی‌ای مشخص، فرصت‌هایی جدید برای هر دو کشور فراهم می‌آورد تا از ظرفیت‌های بالقوه‌شان در این زمینه‌ها بهره‌مند شوند و روابط را به سطحی جامع و پایدار ارتقا دهند.
در حوزهٔ اقتصادی، این توافق‌نامه به ایجاد زیرساخت‌های تجاری و سرمایه‌گذاری مشترک کمک می‌کند. توسعهٔ کریدورهای حمل‌ونقل، مانند کریدور شمال-جنوب، و تسهیل فرایندهای گمرکی می‌توانند نقشی مؤثر در افزایش حجم تجارت دوجانبه داشته باشد. همچنین، تبادل کالاها و خدمات، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های صنعتی و انرژی، و تقویت همکاری‌های بانکی از جمله عامل‌هایی هستند که رشد اقتصادی دو کشور را باعث می‌شوند و در برابر فشارهای اقتصادی خارجی، به‌ویژه تحریم‌ها، مقاومت بیشتری ایجاد می‌کنند.
در حوزهٔ علمی، این معاهده اجرای پروژه‌های تحقیقاتی‌ای مشترک، تبادل دانشجو و استاد، و گسترش فناوری‌های پیشرفته را زمینه‌ساز می‌شود. همکاری‌های علمی و فنی نه تنها افزون‌تر شدن توان علمی دو کشور را باعث می‌شود، بلکه انتقال دانش و نوآوری‌های فناورانه را نیز آسان می‌سازد، انتقالی که به توسعهٔ پایدار هر دو کشور می‌تواند کمک کند.
در زمینهٔ فرهنگی، این توافق‌نامه با تأکید بر تبادل فرهنگی، برگزاری رویدادهای هنری و آموزشی مشترک، و ترویج زبان و ادبیات فارسی و روسی، به تقویت پیوندهای میان دو ملت کمک می‌کند. این اقدامها افزایش شناخت و درک متقابل فرهنگی را باعث می‌شود و روابط دوستانه میان مردم ایران و روسیه را تحکیم می‌بخشد.
بهطورکلی، این معاهده با تمرکز بر توسعه دادن به زیرساخت‌ها، هموار کردن تبادل‌های تجاری و دامنه‌دار کردن روابط متقابل علمی و فرهنگی پایه‌ای مستحکم برای روابط دوجانبه‌ای جامع و پایدار ایجاد کرده و فرصت‌های متعددی برای رشد و شکوفایی دو کشور فراهم می‌کند.
* همکاری در حوزهٔ امنیت:
هماهنگی در مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی یکی از نکات برجسته این معاهده است. دو طرف معاهده با درپیش گرفتن مواضعی مشترک در سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل و همکاری در موضوع‌های حساس منطقه‌ای، از جمله خلیج فارس، آسیای مرکزی، و قفقاز، به دنبال جلوگیری از نفوذ بی‌ثبات‌کنندهٔ قدرت‌های خارجی هستند. این سطح از هماهنگی نه تنها به تأمین منافع ملی هر دو کشور کمک می‌کند، بلکه از گسترش تنش‌ها و درگیری‌ها در مناطق حساس نیز جلوگیری می‌کند.
در حوزهٔ مبارزه با تروریسم و سایر تهدیدهای امنیتی، این معاهده زمینهٔ تبادل اطلاعات و تجربه‌ها میان نهادهای امنیتی و اطلاعاتی دو کشور را تقویت می‌کند. مبارزه با تروریسم بین‌المللی، افراط‌گرایی، جرایم سازمان‌یافته، و تهدیدهای سایبری از جمله اولویت‌های مشترک ایران و روسیه است که در چارچوب این معاهده دنبال می‌شوند. برگزاری مانورهای مشترک، هماهنگی در عملیات‌های امداد و نجات دریایی و تلاش برای مقابله با دزدی دریایی از دیگر جنبه‌های مهم این همکاری امنیتی است.
* حمایتِ متقابل در برابر تحریم‌ها:
معاهده در تقویت حمایت متقابل در برابر تحریم‌ها و اقدامهای قهری یکجانبه نقشی حیاتی دارد. هر دو کشور، با داشتن تجربه‌هایی مشابه در رویارویی با فشارهای اقتصادی و سیاسی خارجی، این توافق را به‌منزلهٔ ابزاری برای ایستادگی در برابر سیاست‌های تحریمی و تأمین منافع ملی‌شان می‌بینند.
یکی از جنبه‌های برجستهٔ این معاهده تأکید بر مخالفت با اقدامهای قهری یکجانبه است. ایران و روسیه این اقدامها را نه تنها غیرقانونی، بلکه تهدیدی برای نظم جهانی‌ای عادلانه می‌دانند. این معاهده با تشویق همکاری‌های بین‌المللی و هماهنگی در سازمان‌های چندجانبه، به دو کشور کمک می‌کند به‌طورمؤثرتری با تحریم‌های ناعادلانه مقابله کرده و از حقوق‌شان در چارچوب حقوق بین‌الملل دفاع کنند.
ایجاد سازوکارهای مالی‌ای مستقل یکی دیگر از ابعاد مثبت این معاهده است. دو کشور با هدف کاستن از وابستگی به نظام‌های مالی زیر کنترل قدرت‌های خارجی، در حال توسعه دادن به ابزارهایی هستند که با آن‌ها بتوانند تجارت و تعامل‌های اقتصادی دوجانبه را هموار سازند. گذار به استفاده از ارزهای ملی در مبادله‌های تجاری، تقویت همکاری‌های بانکی، و ایجاد زیرساخت‌های پرداخت نوین، از جمله اقدام‌هایی هستند که در این معاهده بر آن‌ها تأکید شده است. این تلاش‌ها نه تنها به تقویت اقتصاد داخلی دو کشور کمک می‌کند، بلکه از وابستگی به دلار و سایر ارزهای زیر کنترل کشورهای غربی نیز می‌کاهد.
بهطورکلی، این معاهده با تمرکز بر ایجاد همکاری‌های راهبردی برای مقابله با تحریم‌ها، راه را برای استقلال اقتصادی و تقویت روابط دوجانبه باز کرده و به ایران و روسیه اجازه می‌دهد در برابر فشارهای خارجی مقاومت بیشتری نشان دهند و ظرفیت‌هایی جدید برای همکاری و توسعهٔ پایدار ایجاد کنند.
* مزایایِ اقتصادی:
معاهدهٔ مشارکت جامع راهبردی میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه زمینه‌هایی پرشمار برای بهره‌گیری از مزایای اقتصادی مشترک فراهم می‌کند. این توافق با تأکید بر سرمایه‌گذاری‌های مشترک در بخش‌های کلیدی‌ای مانند انرژی، حمل‌ونقل، و صنعت، فرصتی بی‌نظیر برای توسعه اقتصادی دو کشور به‌وجود آورده است. همچنین، بهره‌برداری از کریدورهای حمل‌ونقل شمال-جنوب همچون یکی از نقطه‌های قوت این معاهده، اهمیت راهبردی (استراتژیکی آن را دوچندان کرده است.
سرمایه‌گذاری‌های مشترک در حوزهٔ انرژی، به‌ویژه نفت و گاز، به افزون‌تر کردن تولید و فراوری و صادرات این منبع‌ها می‌تواند کمک کند. تبادل فناوری‌های پیشرفته در حوزهٔ انرژی‌های تجدیدپذیر و توسعهٔ پروژه‌های زیربنایی مشترک، علاوه بر تأمین منافع اقتصادی دو کشور، به تقویت امنیت انرژی منطقه نیز منجر می‌شود. همچنین، همکاری در حوزهٔ صنعت، از جمله صنایع سنگین و فراوری مواد معدنی، می‌تواند زمینه‌سازِ ایجاد اشتغال و رقابت‌پذیری اقتصادی بیشتر شود.
از سوی دیگر، بهره‌برداری از کریدورهای حمل‌ونقل شمال-جنوب که یکی از پروژه‌های راهبردی این معاهده است بر توسعهٔ تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی تأثیری چشمگیر دارد. این کریدورها با کاستن از زمان انجام حمل‌ونقل کالا بین آسیا و اروپا و هزینهٔ آن، ایران و روسیه را به محور اصلی تجارت بین‌المللی تبدیل می‌کنند. زیرساخت‌های توسعه‌یافته در این مسیرها از جمله راه‌آهن و بندرها در افزودن به حجم تبادل‌های تجاری و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی می‌توانند نقشی مهم داشته باشند.
بهطورکلی، این معاهده با تمرکز بر گسترش همکاری‌های اقتصادی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های راهبردی (استراتژیک) دو کشور، نه تنها به تقویت روابط دوجانبه کمک می‌کند، بلکه زمینه‌سازِ تحولات اقتصادی پایدار و افزایش تأثیرگذاری منطقه‌ای و بین‌المللی ایران و روسیه خواهد بود.
* اشتراکِ فناوری و تقویتِ ظرفیت‌ها:
معاهده با تأکید بر اشتراک فناوری و تقویت ظرفیت‌های علمی و فنی در راستای پیشرفت و توسعه پایدار دو کشور گامی مهم به‌شمار می‌رود. انتقال دانش فنی و علمی که یکی از محورهای اصلی این معاهده است برای ارتقای توانمندی‌های داخلی و بهره‌گیری از تجربه‌ها و تخصص‌های متقابل می‌تواند بستری مناسب فراهم کند.
یکی از مزایای برجستهٔ این معاهده ایجاد فرصت‌های جدید برای همکاری‌های علمی و تحقیقاتی است. از طریق تبادل متخصصان، دانشجویان، و اجرای پروژه‌های تحقیقاتی مشترک هر دو کشور به دستاوردهای علمی‌ای مهم در حوزه‌های مختلف می‌توانند دست پیداکنند. این تبادل دانش و فناوری نه تنها به تقویت زیرساخت‌های علمی کمک می‌کند، بلکه دست یافتن به راه‌حل‌های نوآورانه به‌منظور رویارو شدن با چالش‌های مشترک را نیز ممکن می‌سازد.
همکاری در حوزهٔ انرژی‌های تجدیدپذیر و انرژی هسته‌ای یکی دیگر از جنبه‌های مهم این معاهده است. با توجه به اهمیت انرژی‌های تجدیدپذیر در کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و مقابله با تغییرهای اقلیمی، این همکاری به توسعه فناوری‌های پیشرفته در زمینه تولید انرژی‌های پاک و تجدیدپذیر می‌تواند منجر شود. همچنین، همکاری در استفادهٔ صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای از جمله احداث تأسیسات جدید و تبادل فناوری‌های مرتبط با آن به تأمین انرژی پایدار و تقویت امنیت انرژی می‌تواند کمک کند.
درمجموع، این معاهده با فراهم کردن زمینه‌های لازم برای انتقال دانش و همکاری‌های فنی در افزایش ظرفیت‌های علمی، فنی، و صنعتی ایران و روسیه نقشی مهم خواهد داشت و به هر دو کشور اجازه می‌دهد در عرصه‌های بین‌المللی تأثیرگذاری بیشتری داشته باشند و از مزایای توسعه پایدار بهره‌مند شوند.
نکته‌های منفی یا خطرکردن‌های (ریسک‌های) مرتبط با معاهده
* نبودِ توازن در رابطه:
معاهده با وجود فرصت‌های قابل توجهی که فراهم می‌کند، نگرانی‌هایی نیز دربارهٔ نبودِ توازن در روابط بین دو کشور به‌همراه دارد. یکی از چالش‌های اساسی این معاهده خطر وابستگی اقتصادی یا سیاسی ایران به روسیه است. با توجه به برتری اقتصادی و نظامی روسیه، این احتمال وجود دارد که توازن قدرت میان دو طرف به‌نفع روسیه سنگینی کند و ایران در برخی موردها به پذیرش تصمیم‌ها یا سیاست‌هایی مجبور شود که منافع ملی آن را بهطورکامل تأمین نکند.
یکی دیگر از نکته‌های منفی این معاهده نابرابری در منافع مورد انتظار برای هر یک از دو طرف معاهده است. در حالی که روسیه از این معاهده برای تقویت جایگاهش در منطقه و دسترسی پیدا کردن به بازارهای جدید می‌تواند بهره‌مند شود، ممکن است منافع ایران به‌دلیل مانع‌های ساختاری‌اش، محدودیت‌های اقتصادی داخلی، یا فشارهای بین‌المللی بهطورکامل محقق نشود. این نگرانی وجود دارد که روسیه از موقعیت راهبردی (استراتژیک) ایران برای پیشبرد هدف‌های جغرافیای سیاسی‌اش (ژئوپلیتیکی‌اش) استفاده کند، در حالی که ایران از مزایای مشابه آن نتواند برخوردار شود.
بهطورکلی، نبودِ توازن در رابطه ایجادِ نارضایتی و کاسته شدن از اعتماد میان دو کشور را می‌تواند باعث شود. برای جلوگیری از این پیش آمدن این مسئله، لازم است ایران با دقت و حساسیتی بیشتر به اجرای مفاد معاهده بپردازد و با حفظ استقلال سیاسی و اقتصادی‌اش توازنی مناسب را در روابط با روسیه برقرار کند. این امر می‌تواند به حفظ منافع ملی و جلوگیری از تبدیل شدن ایران به یک شریک ضعیف‌تر در این معاهده راهبردی کمک کند.
* مشکل‌ها در اجرایِ معاهده:
اجرای موفقیت‌آمیز معاهده همکاری بین جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه با مشکل‌های متعددی روبرو است که به‌طورخاص به چالش‌های مرتبط با هماهنگی میان دو کشور و مقاومت‌های بوروکراتیک یا سیاسی داخلی در برابر هماهنگ شدن دو کشور می‌توان اشاره کرد. اولین چالش عمده در این راستا، هماهنگی میان نهادهای مختلف دولتی و اجرایی در دو کشور است. با وجود منافع مشترک، تفاوت‌های ساختاری، فرهنگی، و حتی نگرش‌های سیاسی ممکن است روند همکاری‌های دوجانبه را پیچیده کند. برای مثال، در برخی از زمینه‌ها، تفاوت در اولویت‌های اقتصادی و سیاست‌های داخلی هر کشور می‌تواند به تأخیر در انجام پروژه‌ها و توافقات منجر شود. این مسائل درعمل اجرای طرح‌ها را می‌تواند کُند کرده و این طرح‌ها به نتیجه‌گیری‌های مطلوب دو طرف معاهده نرسد.
علاوه بر این، مقاومت‌های بوروکراتیک و سیاسی در داخل هر دو کشور می‌تواند همچون مانعی جدی در برابر موفقیت معاهده عمل کند. در ایران، بوروکراسی پیچیده و سیستم‌های دولتی مختلف به کُند شدن فرایندهای اجرایی ممکن است منجر شوند. این امر در حالی که از نیاز به هماهنگی میان نهادهای مختلف ممکن است ناشی باشد، به انعطاف‌نا‌پذیر بودن در برابر تغییرهای سریع یا نیازهای جدید در راستای همکاری‌های دوجانبه می‌تواند منجر گردد. همچنین، برخی از گروه‌ها و نهادهای داخلی ممکن است به‌دلیل‌هایی سیاسی یا اقتصادی از پذیرش برخی مفاد معاهده یا اجرای بهطورکامل دقیق آن خودداری کنند. در روسیه نیز مقاومت‌هایی مشابه در برخی از سطح‌های حکومتی یا بوروکراتیک ممکن است وجود داشته باشد، مقاومت‌هایی که روند اجرای توافق‌ها را با مشکل‌هایی روبرو کند.
درمجموع، بدون حل‌و‌فصل مشکل‌های مربوط به هماهنگ بودن و کاسته شدن از مقاومت‌های داخلی در اجرای مفاد معاهده، تحقق هدف‌های معاهده به‌طرزی کامل ممکن نخواهد بود. این چالش‌ها بر میزان اثرگذاری و سودمندی معاهده می‌تواند تأثیرگذار باشد.
* انتقاداتِ بین‌المللی:
معاهدهٔ همکاری میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه به‌رغم پیشرفت‌هایی که در حوزه‌های مختلف داشته است، با انتقادهای بین‌المللی نیز روبرو است. یکی از این انتقادها در قالب واکنش‌های کشورهای غربی به این معاهده ابراز شده است. کشورهای غربی، به‌ویژه ایالات متحده و اتحادیهٔ اروپا ممکن است این معاهده را گامی در جهت تقویت روابط ایران و روسیه تلقی کنند که می‌تواند بر منافع راهبردی (استراتژیک) غرب اثر بگذارد. این انتقادها معمولاً به نگرانی‌های امنیتی و جغرافیای سیاسی‌ای (ژئوپولیتیکی‌ای) غرب مربوط می‌شود، نگرانیها از اینکه تأثیر این معاهده به ضعیف شدن موضع کشورهای غربی در منطقه ممکن است منجر شود. از آنجا که ایران و روسیه هر دو در مورد بحران‌هایی همچون بحران سوریه و برنامه هسته‌ای ایران نقشی مهم دارند، تقویت روابط بین این دو کشور می‌تواند به تشدید تنش‌های بین‌المللی و به‌چالش طلبیدن نظم فعلی در برخی مناطق حساس منجر شود.
علاوه بر این، انعقاد این معاهده ممکن است بر روابط ایران با دیگر شریک‌های تجاریاش تأثیرهایی منفی داشته باشد. بسیاری از کشورهای آسیایی و اروپایی که به دنبال حفظ روابط تجاری و اقتصادی با ایران هستند، ممکن است از نزدیکی بیش از حد ایران به روسیه نگران شوند. این نگرانیها به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند تأمین انرژی، تجارت، و همکاری‌های صنعتی مشاهده‌شدنی‌اند. کشورهای دیگر ممکن است با توجه به فشارهای دیپلماتیک و اقتصادی از جانب غرب ترجیح دهند روابط‌شان را با ایران محدود سازند تا از به‌وجود آمدن تنش‌هایی احتمالی با قدرت‌های بزرگ جلوگیری کنند. به این ترتیب، ایران ممکن است با چالش‌هایی در راستای حفظ تنوع روابط تجاریاش روبرو شود و نتواند از تمامی فرصت‌های اقتصادی بهره‌برداری کند.
در‌نتیجه، این معاهده اگرچه برای ایران و روسیه می‌تواند فرصت‌هایی زیاد فراهم کند، اما ممکن است پیامدهایی منفی در سطح بین‌المللی و همچنین بر روابط ایران با دیگر شریک‌های تجاری و اقتصادی‌اش نیز به‌همراه داشته باشد.
* تأثیر بر حاکمیتِ ملی:
معاهدهٔ همکاری میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه با وجود همهٔ پتانسیل‌های مثبتی که ممکن است در تقویت روابط اقتصادی و سیاسی به‌همراه داشته باشد، با چالش‌هایی جدی در حوزهٔ حاکمیت ملی روبرو است. یکی از مهم‌ترین نگرانیها در این زمینه افزایش وابستگی ایران به روسیه در بخش‌هایی راهبردی (استراتژیک) مانند نظامی، انرژی، و فناوری است. این وابستگی در بلندمدت تعادل قدرت را به‌ضرر ایران می‌تواند تغییر دهد و توانایی کشور برای گرفتن تصمیم‌هایی مستقل را محدود کند. برای مثال، اگر همکاری‌های نظامی و امنیتی ایران به‌طورعمده به روسیه وابسته شود، ممکن است در زمان روی دادن اختلاف‌ها یا بحران‌هایی در روابط دو کشور، تصمیم‌گیری‌ها در جهت منافع ملی زیر تأثیر تصمیم‌گیری‌ها در جهت منافع روسیه قرار گیرد.
همچنین، در حوزهٔ انرژی، وابستگی ایران به همکاری‌های فنی و سرمایه‌گذاری‌های روسیه از توانایی ایران برای توسعهٔ مستقل منابع طبیعی و مدیریت بازارهای صادراتی‌اش می‌تواند بکاهد. چنین وضعیتی به کاسته شدن قدرت مشارکت ایران در مذاکرات بین‌المللی و حتی در روبرو شدن با شریک‌های تجاری می‌تواند منجر شود.
علاوه بر این، خطر کاسته شدن از استقلال ایران در گرفتن تصمیم‌های کلان سیاسی و اقتصادی وجود دارد. گسترش همکاری‌ها با روسیه ممکن است به نفوذ بیشتر این کشور در سیاست‌های داخلی ایران منجر شود. این نفوذ بر روند سیاست‌گذاری‌ها می‌تواند تأثیر بگذارد و ایران را در موقعیتی قرار دهد که به اولویت دادن به منافع روسیه در برابر منافع ملی‌اش ناچار باشد. به‌عبارت دیگر، این معاهده که با هدفِ افزودن بر قدرت و ظرفیت ملی امضا شده است درعمل ضعیف گردیدن حاکمیت ملی و کاسته شدن از استقلال کشور در عرصه‌های مختلف را ممکن است باعث شود.
درنهایت، هرچند گسترش روابط دوجانبه با قدرت‌های جهانی فرصت‌هایی می‌تواند به‌همراه داشته باشد، اما لازم است توجه شود این روابط به‌بهای وابستگی یا از دست دادن استقلال در تصمیم‌گیری‌های راهبردی (استراتژیک) نباید تمام شود. حفظ تعادل در همکاری‌های بین‌المللی و تأکید بر منافع ملی باید در اولویت قرار گیرد.
* چالش‌های زیست‌محیطی و اجتماعی:
معاهدهٔ همکاری میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه علاوه بر به‌وجود آوردن فرصت‌های بالقوهٔ اقتصادی، ممکن است پیامدهای منفی‌ای قابل‌توجه در حوزه‌های زیست‌محیطی و اجتماعی به‌همراه داشته باشد. یکی از مهم‌ترین نگرانیها در این حوزه، پروژه‌هایی هستند که به بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی ممکن است منجر شوند. اجرای پروژه‌های بزرگ در زمینه‌های استخراج معادن، بهره‌برداری از نفت و گاز، یا توسعه دادن به زیرساخت‌های صنعتی- اگر بدون رعایت اصول پایدار صورت گیرد- تخریب زیست‌بوم‌های (اکوسیستم‌های) حساس، آلودگی آب‌وهوا، و کاسته شدن از تنوع زیستی را می‌تواند باعث شوند. چنین اقدام‌هایی [اجرای پروژه‌های بزرگ] نه تنها بر محیط‌زیست اثر می‌گذارند، بلکه زندگی جامعه‌های محلی وابسته به این منابع طبیعی را نیز تهدید می‌کنند.
در کنار نگرانیها نسبت به محیط زیست مسئله‌های مرتبط با حقوق بشر و استانداردهای کار نیز در حکم جنبه‌های منفی این معاهده می‌توانند مطرح شود. در صورتی که پروژه‌های مشترک میان ایران و روسیه بدون نظارت کافی بر رعایت حقوق کارگران باشد، احتمال بهره‌کشی، شرایط کاری نامناسب، و نقض حقوق اساسی کارکنان افزایش می‌یابد. علاوه بر این، جامعه‌های محلی نیز در فرایند اجرای پروژه‌ها احتمال دارد نادیده گرفته شوند و بدون مشارکت این جامعه‌ها تصمیماتی اتخاذ شود که زندگی و معیشت‌شان را مختل کند. به‌طورخاص، نادیده گرفتن حقوق جامعه‌های بومی و محلی در منطقه‌هایی که پروژه‌های مشترک اجرا می‌شوند می‌تواند به تنش‌های اجتماعی و افزایش نارضایتی عمومی منجر شود. چنین شرایطی نه تنها پایداری اجتماعی را به‌خطر می‌اندازد، بلکه تشدید اختلاف‌های داخلی در این منطقه‌ها را ممکن است موجب شود.
درنهایت، هرچند همکاری‌های بین‌المللی در حوزه‌های اقتصادی و صنعتی ضروری است، اما این همکاری‌ها نباید به‌بهای تخریب محیط زیست یا نقض حقوق اجتماعی تمام شود. تدوین و اجرای قوانین سختگیرانه به‌منظور حفاظت از محیط زیست و تضمین رعایت حقوق کارگران و جامعه‌های محلی باید یکی از اولویت‌های اصلی در اجرای این معاهده باشد.
ارزیابیِ کلی فرصت‌ها و خطر کردن‌ها (ریسک‌ها)
معاهدهٔ همکاری بین ایران و روسیه فرصتی برای تقویت روابط اقتصادی، سیاسی، و امنیتی میان دو کشور را فراهم می‌کند. گسترده شدن عرصهٔ تجارت، جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی، انتقال فناوری، و تقویت همکاری‌های نظامی و امنیتی از جمله مزایای این معاهده هستند. این همکاری‌ها در کاسته شدن از زیان‌های تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران و تأمین منابع موردنیاز برای توسعه دادن به زیرساخت‌های داخلی می‌تواند مؤثر باشد. همچنین، نزدیکی ایران و روسیه در مقام دو کشورِ راهبردی (استراتژیک) در منطقه می‌تواند موازنهٔ قدرت در برابر نفوذ غرب را به‌نفع این دو کشور تغییر دهد. با این حال، این معاهده چالش‌ها و خطر کردن‌هایی (ریسک‌هایی) در خود دارد که از آن‌ها چشم‌پوشی نمی‌توان کرد. یکی از مهم‌ترین معایبش خطر وابستگی بیش از حد ایران به روسیه در حوزه‌هایی کلیدی مانند انرژی و فناوری است که در بلندمدت ممکن است استقلال کشور را به‌خطر اندازد. همچنین، شفافیت نداشتنِ برخی مفاد این معاهده و نبودِ سازوکارهای نظارتی‌ای مؤثر به سوءِاستفاده یا نارضایتی عمومی می‌تواند منجر شود.
از دیگر نقطه‌های ضعف این معاهده به برخی مسئله‌های نادیده گرفته‌شده می‌توان اشاره کرد. برای مثال، در متن معاهده به‌طورخاص به حفاظت از محیط زیست در پروژه‌های مشترک اشاره نشده است، طرح و نقشه‌هایی به‌قصد اجرا (پروژه‌هایی) که به تخریب زیست‌بوم‌های طبیعی می‌تواند منجر شود. همچنین، موضوع‌هایی مانند شفافیت داشتن مفاد معاهده در مورد حقوق کارگران، مشارکت جامعه‌های محلی در تصمیم‌گیری‌ها، و تضمین برابری در منافع حاصل از همکاری‌ها به‌وضوح به‌بحث نهاده نشده‌اند. این خلأها در مفاد معاهده می‌توانند مشکل‌هایی اجتماعی و زیست‌محیطی‌ای جدی به‌وجود آورند.
سر آخر اینکه برای بهره‌برداری‌ای بهینه از فرصت‌هایی که این معاهده به‌وجود می‌‌آورند و کاستن از خطرهای (ریسک‌های) احتمالی آن، لازم است ایران به تدوین سیاست‌ها و سازوکارهای اجرایی این معاهده با دقتی بیشتر بپردازد. ایجاد شفافیت در مفاد معاهده، تأمینِ منافع متقابل، و توجه به جنبه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی از جمله اقدام‌هایی هستند که به موفقیت و پایداری این همکاری‌ها می‌توانند کمک کند.
حرکت به سمت یک جهانِ چندقطبی
معاهدهٔ همکاری میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه در چارچوب تحول‌های نظام بین‌المللی و حرکت به سمت یک جهان چندقطبی اهمیتی ویژه دارد. در دنیایی که قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی به دنبال بازتعریف روابط و توازن قدرت هستند، این معاهده فرصتی برای ایران فراهم می‌کند تا با اتکا به همکاری با روسیه، جایگاه راه‌بردی‌اش را در سطح منطقه و جهان مستحکم کند. روسیه، در مقام یکی از قدرت‌های کلیدی در نظام چندقطبی، می‌تواند به ایران در رویارویی با فشارهای غرب و تأمین امنیت ملی کمک کند.
با این حال، این همکاری راهبردی (استراتژیک) با دقت باید برنامه‌ریزی شود تا به‌جای وابستگی، به استحکام جایگاه مستقل ایران در جهان بینجامد. یکی از چالش‌های اصلی در این زمینه حفظ تعادل میان همکاری با روسیه و توسعه دادن روابط با دیگر قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای است. تمرکز بیش از حد بر همکاری با روسیه ممکن است ایران را در روبرو شدن با تحول‌های بین‌المللی در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار دهد و از انعطاف‌پذیری راهبردی (استراتژیک) کشور بکاهد.
پیامدهای این معاهده در بلندمدت برای دو کشور به نحوهٔ اجرای آن و سطح تعهد به منافع مشترک وابسته خواهد بود. برای روسیه این همکاری همچون ابزاری به‌منظور گسترش نفوذ در منطقه خاورمیانه و استحکام بخشیدن به جایگاهش در نظام جهانی می‌تواند عمل کند. اما ایران باید مراقب باشد این رابطه به‌گونه‌ای پیش نرود که منافع ملی آن قربانی سیاست‌های منطقه‌ای و جهانی روسیه شود.
جمع‌بندیِ نکته‌های کلیدی
معاهدهٔ همکاری میان جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه از نظر تأثیرهایی که در زمینهٔ امور داخلی و خارجی در هر دو کشور خواهد داشت اهمیتی راهبردی دارد. این معاهده از یک سو به تقویت روابط اقتصادی و امنیتی ایران و روسیه می‌تواند منجر شود و از سوی دیگر برای سیاست داخلی و خارجی آن‌ها پیامدهایی به‌همراه خواهد داشت.
در عرصه سیاست داخلی ایران این معاهده می‌تواند به دولت فرصتی برای مقابله با اثر تحریم‌های بین‌المللی و کاستن از وابستگی‌اش به بازارهای غربی فراهم کند. با این حال نیز اجرای مؤثر این معاهده به اصلاح‌ها‌یی ساختاری در اقتصاد، افزایش شفافیت، و رفع مانع‌های اداری (بوروکراتیک) نیازمند است. در غیر این صورت، این همکاری به نارضایتی عمومی و تقویت شکاف‌های اجتماعی ممکن است منجر شود. از سوی دیگر، در سیاست داخلی روسیه این معاهده به‌منزلهٔ ابزاری برای نشان دادن قدرت نفوذ این کشور در منطقه خاورمیانه قابل استفاده است و می‌تواند حمایت داخلی از سیاست‌های خارجی کرملین را تقویت کند.
معاهده در حوزهٔ سیاست خارجی در تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی نقشی مهم دارد. برای ایران این توافق‌نامه به‌منزلهٔ ابزاری در کاستن از انزوای سیاسی در صحنهٔ بین‌المللی و تعمیق روابط با قدرتی بزرگ قابل توجه است. با این حال، تعهد بیش از حد به روسیه ممکن است به تضعیف روابط با دیگر بازیگران مهم جهانی و منطقه‌ای منجر شود. از سوی دیگر، روسیه نیز از این معاهده برای تقویت حضورش در خاورمیانه و بهره‌گیری از منابع و بازارهای ایران بهره‌برداری خواهد کرد.
تأثیر داشتن این معاهده به اجرای مؤثر و عادلانهٔ آن بستگی دارد. اگرچه این همکاری‌ها می‌توانند برای هر دو کشور فرصت‌هایی زیاد به‌وجود آورند، اما نبودنِ شفافیت در مفاد قرارداد، وجود مقاومت‌های اداری (بوروکراتیک) در برابر آن، و توجه ناکافی به ابعاد اجتماعی و زیست‌محیطی، پیامدهایی منفی برای دو طرف به‌همراه می‌تواند داشته باشد.
درنهایت، معاهده همکاری میان ایران و روسیه فرصتی برای تقویت روابط دو کشور است، اما برای بهره‌گیری حداکثری از این فرصت، توجه داشتن به تعادل در روابط بین‌المللی و رفع چالش‌های داخلی ضروری است.
پیشنهادها و چشم‌اندازها
برای به حداکثر رساندن منافع معاهده همکاری میان ایران و روسیه و کاستن از ریسک‌های احتمالی آن، لازم است دو کشور به چندین حوزهٔ کلیدی توجهی ویژه داشته باشند. یکی از مهم‌ترین اولویت‌ها توسعه بخشیدن به همکاری‌های اقتصادی و فناوری باید باشد. با تمرکز بر بخش‌هایی مانند انتقال فناوری‌های پیشرفته، صنایع انرژی پاک، و توسعهٔ زیرساخت‌های حمل‌ونقل، ایران می‌تواند از ظرفیت‌های روسیه برای سرعت بخشیدن به توسعهٔ خودش استفاده کند. همچنین، گسترش همکاری‌ها در حوزه‌های علمی و پژوهشی می‌تواند به انتقال دانش و افزایش قابلیت‌های داخلی ایران کمک کند.
در حوزهٔ امنیتی تأکید بر ایجاد ساختار همکاری‌ای بلندمدت که منافع استراتژیک هر دو کشور را تأمین کند اهمیت دارد. این همکاری‌ها باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شوند که ضمن تقویت امنیت منطقه‌ای، از وابستگی یکجانبه به طرف مقابل جلوگیری شود. برای کاهش ریسک‌های ناشی از این معاهده، ایران باید رویکردی متعادل و شفاف در تعامل‌هایش درپیش گیرد. یکی از مهم‌ترین اقدامها ایجاد سازوکارهایی شفاف به‌منظور نظارت بر اجرای معاهده است. این نظارت از سوءِاستفادهٔ احتمالی جلوگیری کرده و به اطمینان عمومی نسبت به منافع معاهده می‌تواند کمک کند.
همچنین برای جلوگیری از وابستگی بیش از حد به روسیه، ایران باید سیاست خارجی‌ای متوازن در پیش گیرد و روابطش با دیگر قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی از جمله چین، هند، و کشورهای اتحادیه اروپا را تقویت کند. این تنوع در روابط بین‌المللی انعطاف‌پذیری ایران در برابر تغییرها در عرصهٔ جغرافیای سیاسی (ژئوپلیتیک) را می‌تواند افزایش دهد.
در هرگونه پروژهٔ مشترک، توجه به تأثیرها در عرصه محیط زیست و اجتماع باید در اولویت قرار گیرد. اجرای طرح‌ها و نقشه‌هایی (پروژه‌هایی) که به حفاظت از محیط زیست و ایجاد اشتغال پایدار کمک می‌کنند، به تقویت حمایت عمومی از این معاهده می‌تواند منجر شود.
برای تقویت روابط میان دو کشور، گسترش تعامل‌های فرهنگی و مردمی اهمیتی بالا دارد. برنامه‌های تبادل دانشجویی، گردشگری، و رویدادهای فرهنگی می‌توانند به ایجاد ارتباطات عمیق‌تر و افزایش درک متقابل کمک کنند.
درنهایت، موفقیت این معاهده به توانایی ایران و روسیه در مدیریت هوشمندانهٔ همکاری‌ها و توجه به منافع مشترک بستگی دارد. درپیش گرفتن رویکردی جامع و متوازن می‌تواند این معاهده را به بستری برای رشد پایدار و تقویت جایگاه راهبردی (استراتژیک) هر دو کشور تبدیل کند.
***
به نقل از «به سوی آینده» دورۀ دوم، سال سوم، شمارۀ ۱۰، آذر ۱۴۰۳
