مختصری دربارۀ رمان «شوهر آهوخانم» نوشتۀ علی‌محمد افغانی
ن. م. بندر
نجف دریابندری، مترجم، ویراستار، و منتقد صاحب‌نظر ادبی پس از انتشار رمان “شوهر آهو خانم” در سال ۱۳۴۰ نقدی نوشت که مدتی طولانی عرصهٔ بحث و نقد مخالفان و موافقان بود. این نقد دریابندری گفتمان ادبی آن روز ایران در زمینۀ داستان و به‌ویژه رمان را دگرگون کرد، گفتمانی که بیشتر داستان‌نویسان مطرح آن موقع به‌جز آن را قابل اعتنا نمی‌دانستند. این گفتمان گرد الگوی آثار به‌ویژه اگزیستانسیالیست‌ها می‌چرخید. این نقد با قلم دریابندری که خود مترجم کارهایی از همینگوی و فاکنر بود دلبستگان به شیوۀ داستانی اگزیستانسیالیتی را به‌شدت به مقابله واداشت. از ایرادهای عمده به شوهر آهوخانم که درعین‌حال حاشیه‌ای بود به فارسی غیرشکسته یا گویشی مردم کوچه‌بازار در دیالوگ‌های رمان بود.
دریابندری نوشته بود: “نویسنده [علی‌محمد افغانی] در این داستان از زندگی مردم عادی اجتماع ما، تراژدی عمیقی پدید آورده و صحنه‌هایی پرداخته است که انسان را به یاد صحنه‌های آثار “بالزاک” و “تولستوی” می‌اندازد و این نخستین بار است که یک کتاب فارسی به من جرئت چنین قیاسی را می‌دهد. علی‌محمد افغانی در کتاب شوهر آهوخانم نشان می‌دهد که نویسنده‌ای است تیزبین که حرکات زن و مرد و کودک و حتی سگ و گربه را به‌خوبی می‌بیند. از اختلافات آسیابان و نانوا تا دعوای دو هوو و کتک‌کاری زن و شوهر همه را می‌تواند چنان توصیف کند که خواننده صحنه را پیش چشم خود مجسم ببیند، از اسرار زنان و عوالم کودکان خبر دارد. در هر گوشه از زندگی می‌تواند زیبایی را ببیند و آن را به قدرت تمام ستایش کند. آدم‌های او آدم‌هایی واقعی هستند که در هر کجای داستان پیدا شوند و گوشه‌ای از شخصیت آن‌ها بازگو شود این گوشه با گوشه‌های دیگر که در جاهای دیگر دیده‌ایم چنان جفت می‌شوند که از مجموع آن‌ها آدم کامل و صحیح پدید می‌آید. به‌علاوه، او آدم‌ها را به دو دسته خوب و بد چنان‌که شیوۀ نویسندگان رمانتیک است، تقسیم نمی‌کند. حتی کسی که مرتکب کاری شبیه به جنایت می‌شود همچنان انسان باقی می‌ماند و نویسنده محبت خود را از او دریغ نمی‌دارد… ”
تأثیر رمان شوهر آهوخانم چندجانبه بود. پس از رمان‌هایی مانند ”تهران مخوف“ و پس از رمان برجسته و کم‌نظیر ”چشمهایش“ در ادبیات داستانی ایران، شوهرآهوخانم با استقبال زیاد روبرو شد و درکل شوکی در زمینهٔ ساکن رمان فارسی وارد کرد، هم هنرمندانه و هم برخوردار از استقبال نه فقط از سوی کتاب‌خوانان بلکه از سوی لایه‌های مختلف جامعه. از رمان “شوهر آهوخانم” فیلمی سینمایی در سال ۱۳۴۷ به‌کارگردانی داوود ملاپور ساخته شد.
***
به نقل از «به سوی آینده» دورۀ دوم، سال سوم، شمارۀ ۱۰، آذر ۱۴۰۳
