جوانان و بیکاری در ایران

حمید ترابی

جوانان در مقام نیروی محرکه هر جامعه در توسعه اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی نقشی حیاتی دارند. بااین‌حال، در سال‌های اخیر بحران بیکاری در میان جوانان به‌ویژه فارغ‌التحصیلان دانشگاهی به جدی‌ترین چالش‌های جامعه‌ تبدیل شده است. این بحران نه‌تنها بر اقتصاد، بلکه بر ساختارهای اجتماعی نیز تأثیرهایی عمیق داشته است.

نشر آمارهای مربوط به بیکاری در ایران با دستکاری‌هایی زیاد همراه بوده است. علاوه بر این، در کنار مرجع رسمی اعلام نرخ بیکاری یعنی “مرکز آمار ایران”، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز آمارهایی منتشر می‌کند که در بسیاری موارد با آمار مرجع رسمی تناقض دارند. مرکز اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در سال ١٣٩٩ بیش از ٧٧ درصد از کل جوانان را در “گروه”ی که نه “درحال تحصیل” و “نه مشغول به‌کار” طبقه‌بندی کرد و این گروه را در آمارهای بیکاری لحاظ نکرد. است. در این میان، ٩٢ درصد از زنان جوان در این “گروه” قرار گرفته‌اند به‌طوری‌که فقط ٨ درصد آنان در فهرست مشارکتِ اقتصادی فعال به‌شمار می‌آیند و شاغل هستند .^۱

وسعت گروهی که “نه درحال تحصیل” و “نه مشغول به‌کار” است در مقایسه با سایر کشورهای جهان، ایران را در رتبه نخست از نظر درصد جوانانی که نه در حال تحصیل‌اند و نه مشغول به کارند قرار داده است.

تعریف جوانان، بیکاری، نرخ مشارکت اقتصادی، و جمعیت “ان ای ای تی” (“NEET“)

سازمان ملل و “سازمان بین‌المللی کار”  (“ILO”) افراد ۱۵ تا ۲۴ ساله را زیر ‌عنوان “جوان” تعریف می‌کنند. در ایران مرکز آمار، افراد ۱۵ تا ۲۹ ساله را در گروه “جوان” دسته‌بندی می‌کند. مطابق معیارهای (استانداردهای) “سازمان بین‌المللی کار”، فرد زمانی ”شاغل“ محسوب می‌شود که در یک دوره مرجع مشخص (مثلاً یک هفته) حداقل یک ساعت کار با دستمزد یا به‌صورت خوداشتغالی انجام داده باشد. این تعریف شامل افرادی نیز می‌شود که موقتاً کار نمی‌کنند، اما به‌طور ‌رسمی به یک شغل متصل هستند.

نرخ مشارکت اقتصادی (Economic Participation Rate) یا نرخ فعالیت اقتصادی، شاخصی است که نسبت جمعیت فعال اقتصادی (شاغلان و بیکاران جویای کار) به کل جمعیت در سن کار (معمولاً افراد ۱۵ ساله و بالاتر) را نشان می‌دهد. این نرخ همچون یکی از مهم‌ترین شاخص‌های بازار کار، میزان مشارکت افراد در سن کار را در فعالیت‌های اقتصادی اندازه‌گیری می‌کند.

فرمول محاسبهٔ نرخ مشارکت اقتصادی به‌صورت زیر است:

شایان ذکر است که جمعیت فعال اقتصادی شامل افرادی است که شاغل هستند یا بیکارند اما در جست‌وجوی کارند، و کل جمعیت در سن کار معمولاً افراد ۱۵ ساله و بالاتر را دربر می‌گیرد.

واژهٔ “ان ای ای تی” (“NEET”)  که نخستین‌بار در سال ۱۹۹۹/ ۱۳۷۸ به‌طور رسمی در سیاست‌های انگلستان مطرح شد، در کم‌تر از یک دهه در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته و برخی کشورهای درحال‌توسعه نیز به‌کار برده شد. این شاخص که مخفف عبارت “Not in Employment, Education or Training” است، به وضعیت جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله‌ای اشاره دارد که نه در حال تحصیل (یا ترک تحصیل کرده‌اند)، نه در دوره‌های مهارت‌آموزی شرکت دارند، و نه شاغل هستند.^۲

شایان توجه است که در برخی موارد، مراجع رسمی آمار کشوری با دسته‌بندی میلیون‌ها فرد بیکار در این گروه امکان دستکاری آماری را فراهم می‌آورند.

وضعیت بیکاری در ایران و بیکاری جوانان

بر اساس اعلام مرکز آمار ایران، جمعیت افراد ۱۵ ساله و بیشتر در کشور ۶۵ میلیون و ۲۴۲ هزار نفر است. از این تعداد، ۲۷ میلیون و ۱۷۵ هزار نفر جمعیت فعال (شاغل یا جویای کار) و بیش از ۳۸ میلیون نفر جمعیت غیرفعال (مانند دانش‌آموزان، خانه‌داران، و بازنشستگان) نامیده می‌شوند. بر همین اساس، تعداد شاغلان ۲۵ میلیون و ۱۲۹ هزار نفر و تعداد بیکاران ۲ میلیون و ۴۶ هزار نفر اعلام شده است. ^۳

بااین‌حال، فیاضی، کارشناس اقتصادی، معتقد است حدود ۲۰ میلیون نفر از جمعیت غیرفعال در واقع بیکاران بالقوه‌ای هستند که در آمار رسمی در نظر گرفته نمی‌شوند. در صورت اضافه شدن این تعداد به آمار بیکاران، مجموع بیکاران به بیش از ۲۲ میلیون نفر می‌رسد و نرخ بیکاری واقعی حدود ۴۵ درصد خواهد شد. این اختلاف چشمگیر بین آمار رسمی و واقعیت اقتصادی، نشان‌دهنده چالش‌های جدی در بازار کار ایران است.^۴

مرکز پژوهش‌های مجلس نیز صحت گزارش‌های مرکز آمار را زیر سؤال برده و اعلام کرده است که نرخ بیکاری واقعی در بهار امسال ۲۴ درصد بوده است که ۲.۵ (دو و پنج دهم) برابر آمار رسمی محسوب می‌شود.^{۵  و ۶} علاوه بر این، رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس به‌طور تلویحی آمار حدود ۷ میلیون بیکار را در صحن علنی مجلس تأیید کرده است. ^۷

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در سال ۱۳۹۳ اظهار داشت:^۸
“معلوم نیست که نرخ ۱۱.۱ (یازده و یک دهم) درصدی بیکاری چقدر با واقعیت مطابقت دارد. در واقع، چیزی که در کشور ما قابل اعتماد نیست، آمار است! تعاریفی که اخیراً از اشتغال ارائه شده، با واقعیات جامعه تفاوت بسیاری دارد.”
طبق آخرین آمار رسمی، در سال ۱۳۹۵ جمعیت جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله در کشور حدود ۱۳.۷ (سیزده و هفت دهم) میلیون نفر بوده که ۱۷.۲ (هفده و دو دهم) درصد از کل جمعیت کشور را تشکیل می‌داده‌اند. نرخ بیکاری در میان این گروه سنی همواره بالاتر از میانگین نرخ بیکاری کل کشور بوده است.

در ایران، مرکز آمار مسئول تهیه و انتشار نرخ بیکاری است. این مرکز، برای هماهنگی با استانداردهای بین‌المللی و سازمان بین‌المللی کار، در سال ۱۳۸۳ تعریف شاغل و بیکار را اصلاح کرد. پیش از این، فردی که در هفته مرجع حداقل دو روز کار کرده بود، شاغل محسوب می‌شد، اما از سال ۱۳۸۳ به بعد، بر اساس استانداردهای جدید، حداقل یک ساعت کار در هفته مرجع به‌عنوان معیار اشتغال در نظر گرفته شد.

نرخ بیکاری جوانان در ایران همچنان بالاست و بین ۲۳ تا ۲۶ درصد برای گروه سنی ۱۵ تا ۲۴ سال تخمین زده می‌شود، این بدان معناست که نرخ بیکاری جوانان ایرانی تقریباً دو برابر میانگین جهانی است.^۹

وضعیت اشتغال در ایران، باوجود ورود کشور به دورۀ “پنجره جمعیتی” (یعنی زمانی که بیش از دو سوم جمعیت در سن کار قرار دارند)، بهبود نیافته است. ناتوانی در استفاده بهینه از این فرصت، منجر به کاهش تعداد شاغلان جوان و افزایش ناامیدی در بین آن‌ها شده است. بسیاری از جوانان به دلیل عدم موفقیت در یافتن شغل، از بازار کار خارج شده و به جمعیت “ناامیدان از یافتن کار” پیوسته‌اند.

علاوه بر این، جمعیت “ان ای ای تی” (“NEET”)  (جوانانی که نه شاغلند، نه در حال تحصیل و نه در حال مهارت‌آموزی) در ایران حدود ۳.۳ (سه و سه دهم) میلیون نفر برآورد شده است. هرچند این آمار نسبت به گذشته کاهش یافته، اما همچنان جای نگرانی دارد.

جدول شماره ۱ نرخ مشارکت اقتصادی، نرخ بیکاری کل کشور و نرخ بیکاری افراد ۱۵ تا ۲۴ ساله را بر اساس گزارش مرکز آمار نشان می‌دهد.^۳

در نمودار شماره ۱ تعداد جمعیت جوانان شاغل و بیکار از ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۹ دیده می‌شود.^۱۰

دانشجویان و وضعیت بیکاری آن‌ها در ایران

بر اساس آخرین آمار مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، تعداد دانشجویان کشور در سال تحصیلی ۱۴۰۰- ۱۴۰۱، سه میلیون و ۳۴۲ هزار و ۲۲۰ نفر بوده است (یک میلیون و ۷۰۰ هزار و ۷۹۴ نفر مرد و یک میلیون و ۶۴۱ هزار و ۴۲۶ نفر زن). از این تعداد، اکثریت یعنی ۶۱.۹۳ (شصت‌ویک و نود‌و‌سه صدم) درصد در مقطع کارشناسی تحصیل می‌کنند. همچنین، بر اساس همین آمار، ۵۷ درصد از کل دانشجویان در دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم، شامل دانشگاه‌های جامع، تخصصی، پیام نور، فرهنگیان و علمی‌کاربردی، مشغول به تحصیل هستند و مابقی در واحدهای مختلف دانشگاه آزاد تحصیل می‌کنند.^۱

بیکاری جوانان، به‌ویژه در میان فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، یکی از مهم‌ترین مسائل اقتصادی و اجتماعی در بسیاری از کشورها محسوب می‌شود. باوجود افزایش سطح تحصیلات، بسیاری از جوانان قادر به یافتن شغل مناسب نیستند. این ناهماهنگی میان عرضه و تقاضای نیروی کار، بحران‌های عمیق اجتماعی و اقتصادی را در پی داشته است. از سوی دیگر، افزایش نرخ طلاق و مهاجرت جوانان، به‌عنوان پیامدهای این بحران، نیازمند توجه جدی سیاست‌گذاران و جامعه‌شناسان است.

بر اساس آمار اخذشده از ۷۴ دانشگاه، پژوهشگاه و مؤسسه آموزش عالی، میانگین وزنی درصد اشتغال در کشور برحسب مقطع تحصیلی به شرح زیر است:

بر اساس این جدول بالاترین نرخ بیکاری در سال ۱۴۰۱ مربوط به مقطع کارشناسی و دکترا است و پایین‌ترین نرخ بیکاری نیز مربوط به مقطع کاردانی و کارشناسی ارشد می‌شود.

در جدول زیر نسبتِ اشتغال دانش‌آموختگان سال تحصیلی ۱۳۹۶-۱۳۹۷ به‌تفکیک جنسیت داده شده است. همان‌طور که دیده می‌شود، تنها یک‌سوم دانش آموختگان دختر به اشتغال دست پیدا می‌کنند و ۶۵ درصد آنان بیکار هستند.^۱۱

دستکاری آماری توسط مرکز آمار برای کم نشان دادن آمار بیکاری

طبق آمارهای زیرمجموعه وزارت کار، نرخ “ان ای ای تی” (NEET)  که قبلاً حدود ۳۰/۹ (سی و نه دهم) درصد بود، در گزارش اخیر مرکز آمار به ۷۰ تا ۷۷ درصد طی سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹ رسیده است (مراجعه شود به جدول ۴).

این آمار با شواهد قبلی سازگار نیست، اما ایران را در سطح جهان به رتبه اول می‌رساند. براساس گزارش اخیر مرکز آمار، در سال ۱۳۹۹ از ۱۰.۵ (ده و پنج دهم) میلیون جوان، ۸.۱ (هشت و یک دهم) میلیون نفر از آنان “ان ای ای تی“ اند که سهم بیش از ۷۷ درصدی از کل جوانان را دارند. در گزارش مرکز آمار تعداد جوانان در این شرایط، سال پیش حدود سه‌میلیون نفر ذکر شده است که ۹۴۱ هزار نفر از آنان را مردان و یک‌میلیون و ۹۸۵ نفر از آنان را نیز زنان تشکیل می‌دهند . آمارهای وزارت کار نشان می‌دهند این عدد سال ۹۴ حدود ۳۱ درصد، در سال ۹۵ حدود ۳۰.۲ (سی و دو دهم) درصد و سال ۹۶ حدود ۲۹.۸ (بیست‌ونه و هشت دهم) درصد بوده. اما سال ۹۷ با جهشی عجیب  به ۷۳ درصد و در ۱۳۹۸ به حدود ۷۴ درصد رسیده و در ۱۳۹۹ رقم ۷۷.۴ (هفتاد‌وهفت و چهار دهم) درصد ثبت شده است.

بر اساس گزارش اخیر مرکز آمار و اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، در سال ۱۳۹۹ از ۱۰.۵ (ده و پنج دهم) میلیون جوان ۱۵ تا ۲۴ سال، ۸.۱ (هشت و یک دهم) میلیون نفر از آنان نه درحال تحصیلند، نه مشغول مهارت‌آموزی‌اند، و نه شاغل‌اند. این گروه که از آنان با ‌عنوان “ان ای ای تی” ها یاد می‌شود، سهم بیش از ۷۷ درصدی از کل جوانان در این سن را دارند. این میزان برای مردان ۶۴ درصد و در بین زنان ۹۲ درصد بوده است. به‌عبارتی، از ۵.۵ میلیون مرد ۱۵ تا ۲۴ سال ۳.۵ میلیون نفر از آنان و از پنج‌میلیون و ۴۶ هزار زن ۱۵ تا ۲۴ سال ۴.۶میلیون از آنان طی سال ۱۳۹۹ نه درحال تحصیل، نه مشغول مهارت‌آموزی، و نه درجایی شاغل بوده‌اند.
اگر این آمارهای “مرکز آمار و اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی” صحت داشته باشند، به‌جرئت می‌توان گفت این جمعیت همین حالا مخاطره‌ای بزرگ برای کشور و خانوارها محسوب می‌شوند.

اما در سوی دیگر، “مرکز آمار ایران” نیز طی سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ نرخ “ان ای ای تی” ها در کشور را ۲۷.۴ (بیست‌وهفت و چهار دهم) درصد برای سال ۱۴۰۰ و ۲۹.۴ (بیست‌ونه و چهار دهم) درصد برای سال ۱۳۹۹ ذکر کرده است. “مرکز آمار” این رقم را برای مردان ۱۸.۲ (هجده و دو دهم) درصد و برای زنان ۳۹ (سی‌ونه) درصد ذکر می‌کند. آمار و ارقام “مرکز آمار و اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی” با جهشی که داشته است کمی دور از واقعیت به‌نظر می‌رسند. همچنین تفاوت قابل‌توجه آن‌ها با آمارهای “مرکز آمار ایران” نشان می‌دهد به‌رغم اهمیت زیاد موضوع “ان ای ای تی” ها، سیاستگذار نه‌تنها چاره‌اندیشی‌ای برای این چالش نکرده، بلکه با فقر اطلاعاتی در این موضوع نیز روبه‌رو است، فقر اطلاعاتی‌ای که به‌گواهی جامعه‌شناسان می‌تواند کشور را وارد چالشی اساسی کند.

بر طبق جدول ۴ که از طرف “اطلاعات راهبردی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی” منتشر شده است، برای مثال در سال ١٣٩٩ بیش از ٧٧ درصد از کل جوانان (بیش از ده میلیون نفر) را در گروهی که نه در حال تحصیل‌اند و نه مشغول به کار هستند طبقه‌بندی کرده و آنان را در آمارهای بیکاری لحاظ نکرده است. در این میان، ٩٢ درصد [حدود ۴.۶ (چهار و شش دهم) میلیون نفر] از زنان جوان در این گروه قرار گرفته‌اند، به‌طوری‌که تنها ٨ درصد آنان در لیست مشارکت اقتصادی فعال به‌شمار می‌آیند و شاغل هستند.^١

وسعت این گروه در مقایسه با سایر کشورهای جهان، ایران را در رتبهٔ نخست از نظر درصدِ جوانانی که نه در حال تحصیل‌اند و نه مشغول‌اند به کار، قرار داده است.

وضعیت بیکاری جوانان در ایران در مقایسه با جوانان در جهان

وضعیت اشتغال و بیکاری جوانان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های بازار کار در هر کشوری است. آمارهای بین‌المللی نشان می‌دهند که وضعیت ایران در این شاخص چندان مطلوب نیست.

بر اساس داده‌های بانک جهانی، میانگین نرخ بیکاری جوانان در ایران در زمستان سال گذشته ۲۴.۲ (بیست‌وچهار و دو دهم) درصد بوده است، در حالی که این رقم در سطح جهانی حدود ۱۶.۴ (شانزده و چهار دهم) درصد است. طبق این آمار، حدود ۸۸ کشور نرخ بیکاری‌ای بالاتر از این میانگین و حدود ۱۰۰ کشور نرخ بیکاری‌ای پایین‌تر از آن دارند. نرخ بیکاری جوانان در کشورهای عضو OECD به ۱۳.۷ (سیزده و هفت دهم) درصد و در کشورهای منطقه یورو به ۱۹.۶ (نوزده و شش دهم) درصد می‌رسد. در مقابل، کشورهایی مانند قطر و کامبوج کم‌ترین نرخ بیکاری جوانان را با رقمی کم‌تر از یک درصد دارند.

از سوی دیگر، کشورهایی مانند جیبوتی ۷۷ درصد، لیبی ۵۱.۴ (پنجاه‌ویک و چهار دهم) درصد و آفریقای جنوبی ۴۹.۹ (چهل‌ونه و نه دهم) درصد بالاترین نرخ بیکاری جوانان را در جهان دارند.
بر اساس گزارش “مرکز آمار ایران”، نرخ بیکاری جوانان در ایران در زمستان ۱۴۰۱ حدود ۲۴.۲ (بیست‌وچهار و دو دهم) درصد بوده که چنین رقمی از نظر بیکاری جوانان ایران را در رتبه ۴۸ جهان قرار می‌دهد.

بررسی آمارهای بانک جهانی و سازمان بین‌المللی کار (ILO) نشان می‌دهد اگر آمارهای وزارت کار را مبنای نرخ “ان ای ای تی” (“NEET”)ها در ایران قرار دهیم، ایران در سال ۱۴۰۰ در این شاخص رتبه اول جهان را به خود اختصاص می‌دهد. نرخ ۷۷ درصدی “ان ای ای تی” (“NEET”)ها در ایران در حالی است که بالاترین رقم در جهان مربوط به نیجر با ۶۸.۶ درصد است.

در سال ۱۴۰۰ پس از نیجر، ترینیداد و توباگو با ۵۲ درصد و کیریباتی با حدود ۴۷ درصد قرار دارند. به‌عبارت دیگر، نرخ ۷۷ درصدی “ان ای ای تی” (“NEET”)ها در ایران، این کشور را در رتبه‌ای بالاتر از بسیاری از کشورهای آفریقایی قرار می‌دهد.

کشورهای گویان، سومالی، موریس، بورکینافاسو، جمهوری دومینیکن، بوتسوانا، چاد، لیبریا، مولداوی، موریتانی، اردن، لسوتو، بنین، نپال، پاکستان، کوزوو، نامیبیا، فلسطین، مالی، آفریقای جنوبی، تونس، مصر، جامائیکا، و گامبیا در رتبه‌های ۳ تا ۲۸ قرار دارند.

با این حال، اگر نرخ ۲۹ درصدی “مرکز آمار ایران” و “بانک جهانی” را در نظر بگیریم، ایران در سال ۱۴۰۰ در رتبه ۲۸ جهان قرار می‌گیرد. اگرچه این رتبه بهتر از رتبه اول است، اما همان‌طور که گفته شد، هنوز بسیاری از کشورهای کمتر توسعه‌یافته آفریقایی از لحاظ رتبه در جایگاهی به مراتب بهتر از ایران قرار دارند.

در نمودار ۲،  نرخ ۷۷ (هفتاد‌وهفت) درصدی (بر اساس محاسبات وزارت کار ) و  ۲۹  درصدی  (بر اساس محاسبات مرکز آمار ) “ان ای ای تی” (“NEET”)ها در ایران که با رنگ قرمز مشخص شده و نام ایران در آن بر اساس محاسبات دو مرکز آماری ایران، دو بار تکرار شده است، در حالی است که این رقم در کشورهایی مانند ژاپن ۳.۱ (سه و یک دهم) درصد، ایسلند ۴.۹ (چهار و نه دهم) درصد، سوئد و هلند ۵.۱ (پنج و یک دهم) درصد، سنگاپور ۶.۱ (شش و یک دهم) درصد، نروژ ۶.۳ (شش و سه دهم) درصد، جمهوری چک ۶.۵ (شش و پنج دهم) درصد، اسلوونی ۶.۶ (شش و شش دهم) درصد، دانمارک ۷.۱ (هفت و یک دهم) درصد، بلژیک ۷.۴ (هفت و چهار دهم) درصد، آلمان ۷.۵ (هفت و پنج دهم) درصد، پرتغال ۷.۶ (هفت و شش دهم) درصد، و ایرلند و فنلاند ۷.۷ (هفت و هفت دهم) درصد بسیار پایین‌تر است. ^۲

بُن‌مایه‌ها:

۱.‌ “کتاب‌های رصد اشتغال دانش‌آموختگان آموزش عالی کشور”

https://irphe.ac.ir/index.php?sid=41&slc_lang=fa

۲. “اعداد ترسناک متناقض”، فرهیختگان، ۱۴۰۱-۰۵-۰۳

https://fdn.ir/73180

۳. “سالنامه‌های کشوری”، مرکز آمار ایران

https://amar.org.ir/salnameh-amari

۴. “جمعیت واقعی بیکاران ۲۰ میلیون نفر است/ فیاضی: نیمی از حقوق بگیران کشور زیر خط فقر قرار دارند”، خبر آنلاین، ۱۶ مهر ۱۴۰۳

https://khabaronline.ir/xmKwT

۵. “وضعیت ناگوار بازار کار در ایران/ افزایش شغل‌های کاذب در کشور”، بیتوته، , 18 مهر 1403

https://www.beytoote.com/news/economy-news/mbnews97387.html

۶. “مرکز پژوهش های مجلس: نرخ بیکاری واقعی بهار امسال ۲۴ درصد و ۲.۵ برابر آمار رسمی بود”، خبرگزاری مهر، ۱ آذر ۱۳۹۹،

https://mehrnews.com/xT9xg

۷. “تائید بیکاری ۷ میلیونی در صحن علنی مجلس”، تین نیوز، , ۰۷ مهر ۱۳۹۵

https://www.tinn.ir/fa/tiny/news-103799

۸. “یک بام و دو هوا درباره شاخص بیکاری؛ بالاخره یک ساعت کار در هفته شغل محسوب می‌شود؟ مشرق نیوز، ۹ تیر ۱۳۹۳

https://mshrgh.ir/322709

۹. “نرخ بیکاری در ایران دو برابر میانگین جهانی است/20 تا 24 ساله‌ها بیشترین بیکاران کشور”، ایسنا،  ۲۸ آبان ۱۳۹۲

https://isna.ir/x6jZK6

۱۰. “نرخ بیکاری جوانان ایران ۲ برابر میانگین جهانی است”، مشرق نیوز،  ۳۰ مهر ۱۳۹۹

https://mshrgh.ir/1133039

۱۱. “کتاب: رصد اشتغال دانش آموختگان سال تحصیلی ۹۷ – ۱۳۹۶ دانشگاههای کل کشور”، مؤسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، شابک۹۷۸-۶۲۲-۹۳۶۷۳-۱-۵ ، ۱۴۰۲

https://irphe.ac.ir/files/irantrace/files/1396-97_Part1.pdf

***

به نقل از «به سوی آینده» دورۀ دوم، سال سوم، شمارۀ ۱۱، خرداد ۱۴۰۴