مکانی که می‌گرید جان برگر

ترجمۀ محمد زاهدی

چند روز پس از بازگشتمان از آنچه تا همین اواخر فکر می‏کردیم دولت فلسطین خواهد بود و آنجائی که اکنون بزرگ‏ترین زندان دنیا (غزه) و بزرگ‏ترین اتاق انتظار آن است( کرانه های غربی رود اردن)، خوابی دیدم.

تنها، با بالا‌تنه‌ای لخت، در بیابانی پوشیده از ماسه‌سنگ ایستاده بودم. سپس دست کسی مشت‏هائی از خاک را از زمین برمی‏داشت و به سمت سینۀ من پرتاب می‌کرد. این حرکت همراه با احترام بود ونه آمیخته به خشونت. پیش از آنکه این خاک یا ماسه‌سنگ به بدن من برسد، به تکه‏هائی از پارچه پاره‌پوره احتمالا نخی تبدیل می‌شدند که همانند نوارهائی به دور سینۀ من می‏پیچیدند. سپس این تکه‌پارچه‏ها بار دیگر تغییر شکل می‏دادند و به واژه‏ها یا به جملاتی تبدیل می‏شدند که نه توسط من، بلکه توسط آن مکان نوشته شده بودند.

با یاد آوری این خواب، اصطلاح ”خاک زخمی شده“ مرتب در مغزم در حال رفت‌وآمد بود. اصطلاح نام‏برده به معنای مکانی است که همه چیز در آن، هم به معنای مادی و هم به معنای غیر مادی، پرداخته، ربوده، نابود، ویران و منحرف شده است. همه چیز به جز خاک قابل لمس.

در حومۀ غربی رام الله، در انتهای کوچه توکیو، تپه‌ای به نام الرابوه وجود دارد. شاعر فلسطینی محمود درویش، در بالای این تپه به خاک سپرده شده است. آنجا یک گورستان نیست… در همین مرکز بود که درویش برخی از آخرین اشعارش را برای واپسین بار خواند. با وجودی که هیچ‏کس فکر نکرد که این واپسین بار است. در لحظات غم و اندوه،“واپسین بار “چه معنائی می‏تواند داشته باشد؟

ما برای بازدید گور درویش رفتیم. در آنجا یک سنگ قبر وجود دارد. زمینِ کنده‌شده هنوز عریان است و مردم عزادار، به‌همان‌گونه‌ای که درویش در یکی از اشعارش توصیه کرده بود، خوشه‏هائی از گندمِ سبز بر روی آن نهاده بودند. در آنجا، شقایق‏های سرخ فام، تکه‏های کاغذ و عکس نیز پراکنده است. او آرزو داشت در گالیله به خاک سپرده شود. در جائی که به دنیا آمده بود. در جائی که هنوز مادرش زندگی می‏کند. ولی اسرائیلی‏ها نپذیرفتند.هنگام به خاک سپردنش، ده‏ها هزار نفر در اینجا، در الرابوه، گرد آمده بودند. مادرش که ٩٦ سال دارد، خطاب به جمعیت گفت: “او پسر همه شماست“.

وقتی از عزیزانی که به‌تازگی درگذشته یا کشته شده‌اند یاد می‌کنیم، دقیقا در چه زمینه‌ای سخن می‌گوئیم؟ به نظرمان می‌آید سخنانمان در لحظۀ حاضری طنین می‏اندازند که از دیگر لحظات معمولی زندگی‏مان، حاضرتر است. لحظه‌ای که قابل مقایسه با آن لحظه‌ای است که نرد عشق می‌بازیم، لحظه‌ای که با خطری قریب‌الوقوع رو‌به‌رو می‌شویم، لحظه‌ای که تصمیمی بازگشت‌ناپذیر می‌گیریم یا لحظه‌ای که یک تانگو می‏رقصیم. در عرصۀ ازلی و ابدی نیست که سخنان تسلیتمان طنین می‏اندازد بلکه می‏تواند در سایبان کوچکی از این عرصه باشد.

بر روی تپه‌ای که اکنون برهوتی بیش نیست می‌کوشیدم صدای محمود درویش را به یاد بیاورم. او صدای آرام یک پرورش‌دهندۀ زنبور عسل را داشت:

“یک جعبۀ سنگی

که درون آن زندگان و مردگان

همانند زنبورانی زندانی‌شده در شانۀ عسل یک کندو

در میان خاک رسِ خشک می‏لولند

و هر بار که محاصره تنگ‏تر می‏شود

زنبوران گل‏ها را رها می‏کنند و به اعتصاب غذا دست می‏زنند

و از دریا می‏خواهند راه فرار را نشانشان دهد“.

با یاد آوری صدای او، احساس کردم باید روی خاک قابل لمس، روی علف سبز بنشینم. و این کار را کردم.

در زبان عربی، الرابوه به معنای “ تپه‌ای پوشیده از علف سبز “است. کلماتش از همان جائی که آمده بودند، بازگشتند. و هیچ چیز دیگری نمانده است. همان هیچ چیزی که چهار میلیون انسان آن را قسمت می‏کنند.

پانصد متر جلوتر از آن تپۀ بعدی قرار دارد که یک زباله‌دانی است. کلاغ‌ها به گرد آن در پروازند و کودکان در میان زباله‏ها به جست‌وجو مشغولند…

ماه‏ها بگذشت؛ با سهم هر کس از بدشگونی و سکوت. امروزه اما، فاجعه‏ها با هم در دلتائی بی‌نام می‌ریزند. دلتائی که تنها زمانی نامی برای خود خواهد یافت که جغرافیادانانی که در آینده، در آینده‏های بسیار دور خواهند آمد، نامی به آن دهند. در حال حاضر، کاری به‌جز تلاش برای گام‌زدن بر روی آب‌های این دلتای بی‌نام نمی‏شود کرد.

غزه، این بزرگ‏ترین زندان جهان، به کشتارگاه تبدیل شده است… ، “نیروهای دفاعی“ اسرائیل شب و روز، از هوا و زمین بمب‏های فسفری و خمپاره‏های خود را می‏ریزند، سلاح‏های رادیواکتیو و تیربارهای خود را بر روی ١٫٥ میلیون مردم غیر نظامی نشانه می‏روند. به‌زودی، طاعون جای قتل‌عام را خواهد گرفت. اغلب خانه‏ها، نه آب دارند و نه برق؛ بیمارستان‌ها بدون پزشک، بدون دارو و ژنراتور مانده‌اند. تحریم و محاصره پیش از قتل‌عام صورت گرفته بود.

هر روز صداهای بیشتری در جهان برای اعتراض بلند می‏شود. اما، دولت‏های ثروتمند به یاری رسانه‌های بین‌المللی خود و مغرور از در اختیار داشتن سلاح‏های هسته‌ای، به اسرائیل اطمینان خاطر می‏دهند که چشمانشان را بر روی آنچه که  “نیروهای دفاعی“‌اش در حال ارتکاب هستند، خواهند بست.

بیژن ماتور، شاعر کرد، نوشته بود:“ مکانی که می‌گرید به خواب ما خواهد آمد و هرگز آن‏ را ترک نخواهد گفت“.

چهار ماه پیش، در رام‌الله در پارکینگ زیرزمینی متروکه بودم که گروهی کوچک ازمجسمه‌سازان فلسطینی از آن به‌عنوان کارگاه استفاده می‌کردند. درمیان آنان زنی  مجسمه‌ساز به نام راندا مداه قرار داشت. به اثری به نام “ پاپت ثیاتر “که او طراحی و خلق کرده بود، نگاه می‏کردم.

این اثر، نقشی برجسته و بزرگ است به ابعاد سه متر در دو، که همانند دیواری ایستاده است. روی زمین، سه تصویر به‌صورت رقص کوهان در برابر آن قرار گرفته است. نقش برجسته نام‏برده که از شماری شانه، صورت و دست تشکیل یافته، بر روی پایه ای مرکب از میل‌گرد، پلی‌استر، فیبر، شیشه و خاک رس قرار گرفته است. سطوح آن رنگی است: سبز تیره، قهوه ای و سرخ. ضخامت برجستگی آن تقریبا برابر با ضخامت یکی از درهای برنزی لورنزو گیبرتی است که برای تعمیدگاه فلورانس ساخته است. اجزای تصاویر و چشم‌اندازها تقریبا با همان استادی اجرا شده است. (هیچ‏گاه نمی‏توانستم تصور کنم که این هنرمند تا این اندازه جوان باشد. او ٢٩ سال دارد.) دیوار آن نقش برجسته، به ” پرچینی “می‏ماند که هنگام نگاه به صحنۀ تئاتر، به تماشاگران آن شبیه است.

روی صحنه در برابر دیوار، سه پرسناژ، دو زن و یک مرد، با قدهای طبیعی خود قرار گرفته‌اند. آن‏ها نیز با همان مصالح سرشته شده‌اند ولی پریده‌رنگ‏تر هستند.

یکی از آن‌ها در جلوی دست تماشاگران قرار گرفته است. دومی عقب‌تر و سومی بازهم عقب‌تر. آن‌ها لباس‌های هر روزی خود را بر تن دارند. همان لباس‏هائی که آن ‏روز صبح تصمیم گرفته‌اند بر تن کنند.

بدن‏هایشان با ریسمان‏هائی بسته شده که از سه چوب افقی آویزان هستند. سه چوبی که به‌نوبۀ خود از سقف آویزان شده‌اند. آن‌ها عروسک‏های خیمه‌شب‌ بازی‌اند. چوب‌ها، میله‌هائی هستند که خیمه‌شب‌بازان غائب یا ناپیدا به وسیلۀ آن‌ها، عروسک‏ها را حرکت می‏دهند.

انبوه چهره‏های موجود روی نقش برجسته، در حالی که دست‏هایشان را به هم می‏پیچند، به همۀ چهره‏هائی که در مقابلشان دیده می‏شود، می‏نگرند. دست‏هایشان به مرغان می‌ماند. ناتوان. آن‌ها دست‏هایشان را به‌هم می‏پیچند زیرا نمی‌توانند مداخله‌ای کنند. تصاویر به‌شکل نقش برجسته‌اند و نه به‌صورت سه بعدی. یعنی نمی‏توانند به دنیای واقعی، ملموس وارد شوند. آن‏ها نماد سکوت هستند.

سه پرسناژ اساسی، پرهیجان و بسته شده به ریسمان‏های خیمه‌شب‌بازان ناپیدا، با سر به زمین انداخته شده‌اند. در حالی که پاهایشان در هواست. این عمل دیگر بار و دیگر بار تکرار می‌شود تا این که سر آن‌ها بترکد. دست‌هایشان، تنه‌هایشان، صورت‏هایشان تحت تاثیر درد ناشی از ضربه متشنج است. دردی که پایانی برای آن نیست. این را می‏توان از پاهای آن‏ها مشاهده کرد. باز هم و باز هم.

من می‏توانم در میان تماشاگران نقش برجسته و قربانیان تکه‌تکه شده راه بروم. ولی این کار را نمی‏کنم. از این اثر نیروئی می‏تراود که من در هیچ اثری دیگر ندیده‌ام. این اثر، زمینی را که روی آن بر پا شده، در اختیار خود گرفته و فضای بین تماشاگران آکنده از نفرت و انزجار و قربانیانِ در آستانۀ مرگ را مقدس کرده است. این اثر، کف یک پارکینگ را به “ زمین زخمی شده“ تبدیل کرده است.

این اثر، نوار غزۀ امروز را پیش‌گوئی می‏کرده است.

از آن زمان تا کنون، بر اساس تصمیم مقامات فلسطینی، بالای تپه الرابوه، گرداگرد مزار محمود درویش را نرده کشیده و روی آن یک هرم شیشه‌ای قرار داده‌اند. امکان ندارد نزدیک او روی زمین بنشینی. با وجود این، کلماتش به گوش ما می‏نشیند و ما می‏توانیم آن‏ها را تکرار کنیم و به این کار ادامه دهیم.

من در مورد جغرافیای آتش‏فشان‏ها به کار مشغولم

از غم واندوه گرفته تا ویرانی‏ها

از زمان لوت تا زمان هیروشیما

همانند این‏که هرگز نزیسته بودم

با تشنگی‌ای که شناخت آن برایم باقی مانده است

شاید اکنون دور شده

و دیروز نزدیک شده باشد

بنابراین دست اکنون را می‏گیرم تا با هم در کنارۀ تاریخ ره بپیمائیم

و از زمان ادواری بپرهیزیم

با آشوب بزهای کوهستانیش

چگونه سرزمین من می‏تواند نجات یابد؟

به سرعت عصر الکترونیک

یا به کندی کاروانم در بیابان؟

من تا پایان زندگیم کار دارم

همانند این‏که دیگر فردائی در پیش رویم نباشد

بنابراین

به تپش مورچه‌وار قلبم

به‌آرامی به‌آرامی

گوش فرا می‏دهم…

جان برگر: نويسندۀ انگليسي

پاريس، ٢٠٠٦

   – – –

بن‌‎مایه:

برگرفته با اندکی ویرایش از تارنمای لوموند دیپلماتیک فارسی

https://ir.mondediplo.com/2009/02/article1376.html

***

به نقل از «به سوی آینده» دورۀ دوم، سال سوم، شمارۀ ۱۱، خرداد ۱۴۰۴