کتاب و کتاب‌خوانی
س. آذرفر
وقتی از پالوما ساییزتخرو (Paloma Saiz Tejero)، نویسندهٔ مکزیکی، در خصوص اهمیت مطالعه سؤال شد، او گفت: “افرادی که مطالعه می‌کنند انسان‌هایی هستند که تفکر انتقادی را می‌سازند. آنان مروج مدینه‌های فاضله هستند. خواندن، تجربیات و اطلاعات را به‌اشتراک می‌گذارد. کتاب‌ها به ما کمک می‌کنند دلیلی که ما و تاریخ ما را تشکیل می‌دهند بهتر شناخته و درک کنیم. آن‌ها [کتاب‌ها] فراتر از زمان و مکان، در رشد آگاهی ما نسبت به گذشته و حال به ما یاری می‌رسانند. به‌سخنی دیگر، با مطالعه کردن، شهروندانی بهتر ساخته می‌شوند.
به‌لطف مطالعه است که ما بر غیرممکن‌ها غلبه می‌کنیم و به بدیهیات شک می‌کنیم. مطالعه در رشد و تکامل فردی و اجتماعی مؤثر است. بدون مطالعه پیشرفت در جامعه‌های انسانی امکان پذیر نیست.
یکی از افتخارات کشورهای سوسیالیستی در قرن گذشته ریشه‌کن کردن بیسوادی و بالا بردن سطح آموزش عمومی بود. در این کشورها سیاست‌هایی مفصل برای بالا بردن سطح سواد و ترویج مطالعه اجرا شد. آن‌ها [این سیاست‌ها] بر سوادآموزی عمومی، دسترسی نامحدود به کتاب، و نشر دولتی کتاب‌ها تأکید داشتند.
پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷/ ۱۲۹۶ خورشیدی دولت شوروی برنامه‌هایی پردامنه برای محو بیسوادی اجرا کرد.
در شوروی سطح سواد در سال‌های دهۀ ۱۹۳۰/ ۱۳۰۰خورشیدی درمناطق شهری ۹۰ درصد و تا سال‌های دهۀ ۱۹۷۰/ ۱۳۵۰خورشیدی تقریباً ۱۰۰ درصد جمعیت با سواد بودند.
شوروی در آن سال‌ها از بزرگ‌ترین تولید و نشر کنندگان کتاب در جهان بود. در سال‌های دهه ۱۹۸۰/ ۱۳۶۰ تیراژ کتاب در این کشور سالانه به حدود ۵/۱ میلیارد نسخه می‌رسید. انتشارات دولتی‌ای مانند “پراودا”، “پروگرس”، و “میر” در چاپ کتاب‌های علمی، ادبی و فلسفی نقشی کلیدی داشتند. کتابخانه‌های عمومی در سراسر کشور توسعه یافته بودند و حتی بسیاری از خانواده‌ها در خانه‌های‌شان کتاب‌خانهٔ شخصی داشتند.
چکسلواکی نیز که در میان کشورهای بلوک شرق در زمینهٔ چاپ و نشر کتاب جزو پرکارترین‌ها بود، کتاب‌های علمی، ادبی، و آموزشی‌ای با شمارگان (تیراژ) بالا منتشر می‌کرد. انتشارات دولتی‌ای مانند “ادئون”، “فرونتا”، و “ملادو” مسئول چاپ بسیاری از کتاب‌های مهم بودند.
در قیاس با کشورهای سوسیالیستی، در سال‌های دههٔ ۱۹۸۰/ ۱۳۶۰، در کشورهایی غربی همچون آمریکا، فرانسه، و ایتالیا شمارگان کتاب کم‌تر اما تنوع‌شان بیشتر بود. در آمریکا در سال‌های دهۀ ۱۳۶۰سالانه حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ میلیون نسخه کتاب منتشر می‌شد. “گونه”های (“ژانر”های) ادبی محبوب شامل رمان‌های عامه‌پسند، داستان‌های علمی‌تخیلی بودند، و همچنین کتاب‌های علمی، کتاب‌های خودیاری و خود‌آموزی و زیست‌نامه‌نگاری‌ها (بیوگرافی‌ها) نیز محبوب بودند. ناشرانی بزرگ مانند “پنگوئن”، “رندوم‌هاوس”، “هارپرکالینز” رشدی سرشار داشتند. در فرانسه شمارگان کتاب سالانه بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیون نسخه بود. فرانسه صاحب سنت قوی ادبی و نویسندگان و فیلسوفانی مشهور بود که تأثیری زیاد بر فرهنگ و ادب جهان و مطالعه کنندگانی پروپاقرص داشته‌اند. آثار پرطرفدار معمولاً شامل، ادبیات کلاسیک، فلسفه، تاریخ، و داستان‌های جنایی بوده‌اند. ناشرانی بزرگ مانند “گالیمار”، “فلاماریون”، “هکت” بازار کتاب این کشور را در دست داشته‌اند.
سطح سواد در سال‌های دهۀ ۱۹۸۰/۱۳۶۰ در آمریکا بین ۹۷ تا ۹۹ درصد بود. بااین‌حال، ناتوانی درخواندن و درکِ متن‌های پیچیده یا “بیسوادی عملکردی” (“Functional illiteracy”) چالشی جدی بود. بر طبق برخی برآوردها، سطحِ سوادِ حدود ۲۰ درصد از بزرگسالان بسیار پایین بود.
فرانسه یکی از کشورهای باسواد اروپا بود و نرخ سواد آن در سال‌های دهۀ ۱۹۸۰/۱۳۶۰ بیش از ۹۹ درصد بود. آموزش اجباری و رایگان از قرن نوزده میلادی (در خلال سال‌های ۱۸۰۰میلادی) /سال‌های دههٔ دوم قرن دوازدهم خورشیدی(در خلال سال‌های ۱۱۸۰خورشیدی) و به بعد در ارتقای سطح سواد عمومی در این کشور نقشی مهم داشته است. “بیسوادی عملکردی” در بین مهاجران و ساکنان مناطق روستایی در این کشور نیز چالشی در برابر باسوادی فرانسه به‌حساب می‌آمد.
سطح سواد در ایتالیا نسبت به فرانسه و آمریکا پایین‌تر بود. سطح سواد در این کشور در سال‌های اشاره شده در بالا حدود ۹۵ تا ۹۷ درصد بود. سطح سواد در برخی از منطقه‌های جنوبی این کشور چون سیسیل نسبت به منطقه‌های شمالی پایین‌تر بود.
در اینجا لازم است میزان شمارگان کتاب و ساعت‌های اشتغال افراد با سواد به مطالعه درکشورهای آمریکا، فرانسه، چین، هند، و کشور خودمان ایران۲ را در سال های اخیر یادآوری و هم‌سنجی کنیم. شمارگان کتاب در سال ۲۰۱۰ / ۱۳۸۹ در آمریکا ۳۲۸ هزار و ۲۵۹ نسخه و میزان مطالعه هر آمریکایی به‌طورمتوسط ۵ ساعت و ۴۲ دقیقه در هفته بوده است. در فرانسه طبق آمار، در سال ۲۰۱۸ / ۱۳۹۷ شمارگان کتاب ۱۰۶ هزار و ۷۹۹ نسخه و میزان مطالعه هر فرانسوی ۶ ساعت و ۵۶ دقیقه در هفته بوده است.
در جمهوری خلق چین سالانه حدود ۴۴۴ هزار عنوان کتاب چاپ و انتشار یافته است۳ (بالاترین تعداد عنوان کتاب چاپ و انتشار یافته در جهان). میزان متوسط مطالعهٔ هر چینی در سال ۲۰۱۵ / ۱۳۹۴ برابر با ۸ ساعت در هفته بوده است. در هند سالانه حدود ۳۰ هزار عنوان کتاب که ۲۴ درصد آن‌ها به‌زبان انگلیسی، ۲۲ درصد به زبان هندی، و بقیه به سایر زبان‌هاست، چاپ و منتشر می‌شود. میزان متوسط مطالعهٔ هر هندی در سال ۲۰۱۵ / ۱۳۹۴ برابر با ۱۰ ساعت و ۴۲ دقیقه در هفته ( بیشترین ساعت اشتغال به مطالعه در جهان) بوده است.۳
در جمهوری اسلامی ایران آماری دقیق از میزان مطالعه و شمارگان کتاب وجود ندارد. از سوی نهادهای مختلف در این زمینه ارقامی متفاوت ارائه می‌شوند. بر اساس یکی از این آمارها، شمارگان کتاب ۸۰ هزار و میزان متوسط مطالعه در هفته فقط ۲ ساعت است. در سال‌های یکی دو دههٔ اخیر متوسط شمارگان کتاب نیز کاهش یافته است. به‌طوری که در سال ۱۳۷۵ که متوسط شمارگان کتاب نزدیک به ۵ هزار نسخه شده بود اما این رقم در سال‌های اخیر به حدود ۷۵۰ نسخه [حتا خیلی کم‌تر] کاسته شده است (نک: همشهری آنلاین، ۱۷ مردادماه ۱۴۰۲).
پیشرفت‌های عظیم علمی در زمینهٔ علوم کامپیوتر و دسترسی به هوش مصنوعی، رسانه‌های دیجیتالی، و تلفن‌های هوشمند در میزان مطالعه و سطح سواد افراد به‌ویژه دانش‌آموزان و دانشجویان تأثیرهایی عمیق داشته‌اند. این تاثیرها هم مثبت بوده‌اند و هم منفی.
تاثیرهای مثبت پیشرفت‌های علمی و دیجیتالی بر مطالعه و دسترسیِ آسان به منابع آموزشی
فناوری دیجیتال امکان دسترسی به کتاب‌های الکترونیکی، مقاله‌های علمی و دوره‌های آموزشی آنلاین را فراهم کرده است. دانش‌آموزان و دانشجویان و دیگر علاقه‌مندان به‌راحتی می‌توانند از این منابع برای یادگیری استفاده کنند.
تنوعِ روش‌های یادگیری
ویدئو‌های آموزشی، پادکست‌ها، و دوره‌های آنلاین به یادگیری کمک می‌کنند. استفاده از این روش‌های یادگیری این امکان را فراهم کرده است که افراد حتی بدون مطالعهٔ متن‌های طولانی هم بتوانند مفاهیمی جدید را بیاموزند.
افزایش میزان مطالعهٔ غیررسمی
انتشار محتواهایی آموزشی و علمی به‌وسیلهٔ رسانه‌های اجتماعی و وبلاگ‌ها، افزایش میزان مطالعهٔ غیررسمی افراد را باعث می‌شوند.
تأثیرهای منفی در میزان مطالعه و سطح سواد، کاهش تمرکز و عادت کردن به دریافت اطلاعات در کوتاه‌مدت
شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها باعث شده‌اند کاربران به خواندن متن‌های کوتاه و سطحی عادت کنند. این امر می‌تواند توانایی خواندن متن‌های طولانی وعمیق را در افراد کاهش دهد.
افزایش محتوای غیرعلمی و کم‌کیفیت
اطلاعات غلط و محتوای سطحی در فضای مجازی بیش از اندازه افزایش یافته‌اند چندان که این می‌تواند سطح سواد عمومی را کاهش دهد.
کاهش علاقه به کتاب‌خوانی سنتی
بسیاری از افراد ترجیح می‌دهند محتوای دیجیتالی سریع و کوتاه را بخوانند تا این‌که زمانی زیاد به خواندن کتاب به‌شیوهٔ سنتی یا مقالات علمی صرف کنند. برای مقابله با نتایج تاثیرات منفی سه‌گانهٔ فوق که می‌تواند باعث کاهش مهارت‌های نوشتاری و کم‌توجهی به اصول نگارش یا افزایش وابستگی به فناور‌های جدید و حتی حواس‌پرتی، کم‌دقتی، و کاهش تمرکز هنگام یادگیری را به‌دنبال داشته باشند باید بین زمان استفاده از فناوری‌های جدید و مطالعهٔ سنتی تعادلی ایجاد کرده و همچنین بر زمان استفاده از تلفن هوشمند کنترل داشته باشیم.
بن‌مایه‌ها و پانویس:
۱- – Wikipedia, Books published per country per year
– Statista , Chart, where reading is more, april 12, 2024
– India times, mars 14, 2024
– The Joy of Reading, www.thetricontinental.org
۲. بررسی وضعیت نشر و کتاب خوانی در ایران البته به یک مقاله جداگانه نیاز دارد. در این زمینه آقای احمد آرام، داستان‌نویس و نمایش‌نامه‌نویس ایرانی و مدرس تئاتر و سینما، باعنوان “یک تراژدی دردآور” ازجمله دربارهٔ نشر و شمارگان چاپ داستان ایرانی در گفت‌وگو با خبرگزاری ایسنا (سرویس فرهنگی و هنری، سه‌شنبه ۲۱ اسفندماه ۱۴۰۳)، گفت: “سالی که داریم پشت سر می‌گذاریم، سال خیلی خوشایندی برای نشر و کتاب نبود. تیراژ کتاب‌ها به ۵۰ نسخه رسیده و این موضوع تراژدی خیلی دردآوری است، آن هم برای کشوری که زمانی کتاب‌ها با تیراژ [حداقل] سه‌هزار یا پنج‌هزار نسخه به فروش می‌رسیده است.”
۳- – World Culture Score Index For Reading
***
به نقل از «به سوی آینده» دورۀ دوم، سال سوم، شمارۀ ۱۱، خرداد ۱۴۰۴
