گرامی‌داشت هفتصدمین سالگرد تولد حافظ شیرازی شاعر جاودانۀ زبان فارسی
مریم محمدی
روز یازدهم ژوئن ۲۰۲۵/ ۲۱ خردادماه ۱۴۰۴، ”خانه یونسکو“ در پاریس میزبان رویدادی بزرگ و فراموش‌نشدنی بود: گرامی‌داشت هفتصدمین سالگرد تولد حافظ شیرازی، شاعر جاودانهٔ زبان فارسی. این مراسم به‌همت مشترک سازمان یونسکو، جمهوری تاجیکستان، و ”انجمن رودکی“ برگزار شد، و طی یک روز کامل، پژوهشگران، شاعران، هنرمندان، دیپلمات‌ها، و دوستداران ادب و فرهنگ ایرانی را از سراسر جهان گردهم آورد. از نخستین ساعت‌های بامداد روز ۲۱خردادماه، بازدیدکنندگان در ”تالار میرو“، با نمایشگاهی از نسخه‌های خطی، آثار خوشنویسی، سندهای تاریخی، و تفسیرهای نوین از دیوان حافظ روبرو شدند؛ گویی روح شاعر در آن فضا حضور داشت.
آیین گشایش رسمی کنفرانس علمی مرتبط با گرامی‌داشت هفتصدمین سالگرد تولد حافظ شیرازی در ساعت ۱۰ صبح در تالار اصلی خانه یونسکو آغاز و برگزار شد. در این آئین، نمایندگان بلندپایهٔ نهادهای برگزارکننده بر جایگاه حافظ در مقام پلی میان فرهنگ‌ها، بر نقش او در ترویج صلح، معنویت، آزادی اندیشه، و زیبایی زبانی تأکید کردند. این سخنان بستر فکری‌ای مناسب را برای آغاز روزی پربار فراهم ساختند، روزی که در آن شعر و پژوهش، سنت و نوآوری، شرق و غرب، در گفت‌وگویی صمیمی به هم پیوند خوردند.
نخستین نشست تخصصی، به بررسی تطبیقی و موضوعی غزل‌های حافظ اختصاص داشت. پژوهشگران حاضر، با تحلیل‌هایی میان‌رشته‌ای، با تکیه بر مضمون‌های اشعار حافظ- برگرفته از متن‌های قدیمی و نسخه‌های خطی- به بررسی باورهای عرفانی و میراث فرهنگی او پرداختند. در این نشست جنبه‌هایی از ساختار شعری، نقدهای قدیم، و بازتاب مفهوم‌های فلسفی در اشعار حافظ، بررسی شد. آنچه روشن بود، اینکه شعر حافظ نه‌تنها اثری ادبی‌ست، بلکه یک میدان تفسیر بی‌پایان است.
محور توجه در نشست دوم بر تاریخ، هویت فرهنگی، و زمینه‌های اجتماعی شعر حافظ بود. ارائه‌دهندگان نشان دادند که چگونه حافظ با نگاهی نافذ و زبانی ساده، ولی با مفهومی عمیق و پیچیده، وضعیت سیاسی و اجتماعی عصرش را بازتاب داده و درعین‌حال افقی فرازمانی در برابر آن گشوده است. با نگاهی نو مفهوم‌هایی چون “رندی”، “آیینه”، و “نقد قدرت” در اشعار حافظ بررسی شد. خوانش و دکلمهٔ اشعار در خلال نشست فضای نشست را از تحلیل نظری صرف فراتر برد و بر جمع حاضر شوری فراتر افزود.
نشست سوم به جایگاه جهانی حافظ اختصاص داشت. در ارتباط با تأثیرگذاری شعر حافظ بر فرهنگ و ادب شبه‌قارهٔ هند تا اروپا، جهان عرب تا آسیای مرکزی، بحث شد. مقایسه او با شاعران بزرگ دیگر، بررسی درک و دریافت شعرش در زبان‌های گوناگون، و چالش‌ها در جریان ترجمهٔ مفهوم‌های پیچیده و چند‌وجهی دیوان او، از جمله مباحث مطرح‌شده در نشست سوم بود. این گفت‌وگوها نشان دادند که شعر حافظ درعین خاص [ایرانی] بودن، درونه‌ای جهانی و فراملی دارد.
بخش بعدی نشست‌ها تمرکز بر بُعد عرفانی و معنوی شعر حافظ بود. پژوهش‌ها نشان دادند حافظ نه در پی عرفان منفعل، بلکه در جستجوی معنویتی زنده و نقادانه است. تضاد میان “دانش و خرافه”، “آزادی و تظاهر”، و “عشق و عقل” در ساختار شعر او بررسی شد. همچنین، با نگاهی جامعه‌شناختی به ساختار فکری و زیبایی‌شناسی حافظ، درکی تازه از عرفان ایرانی را به‌دنبال داشت.
نشست پنجم با موضوع پیوند شعر حافظ و موسیقی سنتی، به‌ویژه “ششمقام”۱، برگزار شد. پژوهشگران با نگاهی تاریخی و زیبایی‌شناسانه، حضور شعر حافظ در متن‌های موسیقیایی کهن و نقش آن در شکل گرفتن ذوق شنیداری را تحلیل کردند. در این بخش، ویژگی‌های وزنی، آوایی، و تصویری اشعار حافظ که قابلیت بالای آن‌ها را برای اجرا و آفرینش موسیقایی نشان می‌دهد، توضیح داده شد.
در نشست پایانی، مفهوم آزادیِ اندیشه در شعر حافظ به بحث گذاشته شد. پژوهشگران از دیدگاه‌هایی ادبی، فلسفی، و ترجمه‌شناختی، به بازخوانی غزل‌های او پرداختند و بر جایگاه او در مقام شاعری منتقد، ژرف‌نگر، و رها از قیدهای رسمی تأکید کردند. در این نشست، شعر حافظ نه‌تنها تجربه‌ای زیباشناسانه، بلکه بیانیه‌ای اندیشمندانه برای استقلال اندیشه و مبارزه با ریاکاری و تظاهر معرفی شد.
پس از پایان نشست‌ها، در تالار موسیقی خانه یونسکو، کنسرتی از موسیقی “ششمقام” برگزار شد. در این اجرا، قطعه‌هایی برگرفته از اشعار حافظ با سازها و نغمه‌هایی کهن اجرا شد، گویی شعر و موسیقی از یک منشأ برخاسته و در جان مخاطب نشسته بودند. در پی آن، پذیرایی رسمی با حضور میهمانان بین‌المللی، اساتید، شاعران، و هنرمندان در فضایی صمیمی برگزار شد.
در پایان این روز تاریخی، آنچه برجا ماند، بیش از هر چیز دیگر، یادآوری این حقیقت بود که شعر حافظ فراتر از مرزهای جغرافیایی و زبانی، سخنی است جهانی دربارهٔ آزادی، عشق، حقیقت، و انسان. همکاری یونسکو، جمهوری تاجیکستان، و انجمن رودکی، در برگزاری این رویداد نه‌فقط ادای دین به گذشته، بلکه تأکیدی بر ضرورت زنده نگه‌داشتنِ ارزش‌های مشترک انسانی در آینده است. حافظ، چون ستاره‌ای تابناک، همچنان در آسمان فرهنگ جهانی می‌درخشد.
پی‌نوشت:
۱. “ششمقام”، موسیقی سنتی فرارود [ماور‌اءِ‌النهر] (بیشتر تاجیکستان و ازبکستان) است. ترانهٔ این موسیقی دربارهٔ عشق عرفانی است. سازهای به‌کار رفته در این موسیقی عبارتند از: بربط، دایره، دف، و تنبور. ششمقام از مقام‌های بزرگ، راست، نوا، دوگاه، سه‌گاه، و عراق تشکیل شده است. یونسکو در سال ۲۰۰۰/ ۱۳۷۹ “ششمقام” را در فهرست کهن‌ترین سبک‌های موسیقی و همچنین سرمایه‌های غیرمادی به‌ثبت رساند [برگرفته از: ویکی‌پدیای فارسی].
در آسیای میانه سبک “ششمقام” هنوز اجرا می‌شود و استادان هنرمند و شناخته‌شدهٔ خود را دارد. در ازبکستان، شیرعلی جوره‌یف، مناجات یولچی يوا، در تاجکیستان جوره بیک مرادوف، و در آذربایجان عالم قاسیموف و سکینه اسماعیلوا را می‌توان نام برد [نقل به‌اختصار از:مقالهٔ موسیقی ملل با شهزاده، به‌قلم شهزادهٔ سمرقندی، رادیو زمانه].
به نقل از «بسوی آینده» شمارۀ ۱۲، مردادماه ۱۴۰۴
