نام‌های نازدودنی جنبش سندیکایی و چهره‌های آن
رفیق مرتضی حجازی، از پیش‌کسوتان و رهبران جنبش سندیکایی کارگران ایران
در تاریخ سراسر مبارزه و افتخار جنبش کارگری ـ سندیکایی میهن ما، رفیق مرتضی حجازی از کادرهای حزب کمونیست ایران – سلف حزب تودهٔ ایران- از برجسته‌ترین رهبران نسل اوّل به‌شمار می‌آید. او نخستین جان‌باختهٔ جنبش سندیکایی کارگران در تاریخ معاصر ایران معرفی می‌شود. نام او با تأسیس و فعالیت یکی از اولین سندیکاهای کارگری یعنی “اتحادیه کارگران چاپخانه‌های تهران” عجین و آمیخته است. مطابق اسناد رسمی، اتحادیه کارگران چاپخانه‌های تهران که در آستانهٔ انقلاب مشروطه در سال‌های ۱۲۸۴- ۱۲۸۵ خورشیدی تأسیس گردیده بود، از زمره مهم‌ترین و مؤثرترین سندیکاهای زمان خود محسوب می‌شد. این سندیکا به‌همراه دیگر سندیکاها در سال های ۱۲۹۷- ۱۳۰۴ خورشیدی مجموعه‌ای از اعتصاب‌های تأثیرگذارِ تاریخ جنبش کارگری میهن ما را سازماندهی کرده است. اعتصاب ۱۴ روزه سندیکای چاپخانه‌ها مقام ماندگار و پُرارزشی در تاریخ به‌خود اختصاص می‌دهد. خواست‌های اتحادیه کارگران چاپخانه‌های تهران در آن اعتصاب تاریخی از جمله عبارت بودند از: “قرار ۸ ساعت کار در روز، بهبود وضعیت کارگران، حق انعقاد قراردادهای دستجمعی، دریافت کمک‌های طبی (پزشکی) برای کارگران بیمار، دریافت مزد در ساعات اضافه‌کاری، تعطیلی روزهای جمعه و اعیاد و رسمیت یافتن ۱۰ روز مرخصی سالیانه برای کارگران.” این اعتصاب و کامیابی آن یک شاخص اساسی از روند رو به‌رشد آگاهی طبقاتی کارگران میهن ما و سنت‌های ریشه‌دار طبقاتی جنبش سندیکایی است. به‌علاوه، اتحادیه کارگران چاپخانه‌های تهران نقشی مؤثر در وحدت صف‌های جنبش سندیکایی داشت و در اتحاد با سندیکای کارگری کفاشان، خبازان [نانوایان]، و دیگر اتحادیه‌های آن روز، “شورای مرکزی اتحادیه‌های کارگری” را پدید آوردند که مرکز واحد سندیکایی آن دوره معین قلمداد می‌شود. “شورای مرکزی اتحادیه‌های حرفه‌ای” درعین‌حال به موفقیتی بزرگ نیز دست پیدا کرد. این شورا رسماً به عضویت “انترناسیونال اتحادیه‌های کارگری سرخ” (“پروفینترن”) درآمد. رفیق مرتضی حجازی مبارز و رهبر برجسته و فراموش نشدنی این دوره از حیات جنبش سندیکایی کارگران ایران است. ”
مرتضی حجازی در سال ۱۲۸۱ خورشیدی در خانواده‌ای فقیر در شهر تهران به دنیا آمد. دوران کودکی را در مکتب‌‌خانه‌های آن روز تهران تحصیل کرد و سواد آموخت. ۱۵ ساله بود که پدرش را از دست داد و برای تأمین مخارج خانواده مجبور به کار شد. در ۱۵ سالگی به استخدام یکی از چاپخانه‌های تهران درآمد و به کار حروف‌چینی مشغول شد. به‌سرعت در این حرفه مهارت کسب کرد. او از سال ۱۲۹۸ در صف اتحادیه کارگران چاپخانه‌های تهران فعال بود و سپس به “حزب کمونیست ایران”- سلف حزب تودهٔ ایران- که سنگر سیاسی طبقهٔ کارگر بود پیوست. در تمام مبارزات سندیکایی سال‌های ۱۳۰۰- ۱۳۰۷ رفیق مرتضی حجازی چهره‌ای برجسته و عهده‌دار نقشی درجه اوّل بوده است. او علاوه بر فعالیت سندیکایی و سازمان دادن اتحادیه‌های کارگری در تهیّه و نگارش مطالب و گزارش‌های کارگری به‌زبان ساده و قابل‌فهم برای کارگران همراه رفقا جعفر پیشه‌وری، محمد دهگان، نیک‌بین، و آوتیس میکائیلیان (سلطان‌زاده) شرکت داشت. مقاله‌های او در روزنامه‌های کارگری مانند “حقیقت”، “اقتصاد ایران”، و “ستارهٔ سرخ” درج شده‌اند. مرتضی حجازی در این دورهٔ تاریخی نقشی بسیار مؤثر در رشد و اعتلای جنبش سندیکایی داشته است. در سال‌های ۱۳۰۴- ۱۳۰۷ اعمال فشار دیکتاتوری رضاخانی بر جنبش سندیکایی کارگران و حزب‌های ترقی‌خواه رو به افزایش نهاد و بسیاری از فعالان کارگری شناسایی و مورد پیگرد و تهدید قرار می‌گرفتند. مرتضی حجازی در سال ۱۳۰۷ به نمایندگی از طبقهٔ کارگر ایران و سندیکاهای کارگری به مسکو سفر کرد و با رهبری “انترناسیونال اتحادیه‌های کارگری سرخ” دیدار و گفتگو کرد. در همین دوران مراسم روز جهانی کارگر در تهران و بندر انزلی توسط کارگران برگزار شد. او هنگام بازگشت به کشور توسط شهربانی رضاخانی بازداشت و به زندان تهران انتقال داده شد. ماه‌های متوالی این رزمندهٔ قهرمان طبقه کارگر در سلول انفرادی زیر شدیدترین شکنجه‌های جسمی و روانی قرار گرفت. او که از محروم‌ترین لایه‌های اجتماعی بر خاسته بود، به طبقه خود و محرومان و آرمان سیاسی و مبارزه سندیکایی‌اش تا آخرین لحظه زندگی وفادار ماند. رضاخان شخصاً نسبت به مبارزان جنبش کارگری کینه حیوانی داشت و به‌دستور امپریالیسم انگلیس و با یاری آن با خشونت علیه جنبش کارگری و سندیکایی برخورد و آن را سرکوب می‌کرد.
رفیق مرتضی حجازی در سال ۱۳۰۷ در زندان رضا خان به‌قتل رسید. در حمایت از مرتضی حجازی تمامی اتحادیه‌های کارگری جهان به فراخوان سندیکاهای کارگری ایران پاسخ داده و در آن زمان کارزاری بزرگ در بزرگ‌داشت حجازی این نخستین جان‌باختهٔ جنبش سندیکایی برپا کردند. از مرتضی حجازی تا حسن جلالی جنبش سندیکایی کارگران ایران در تمام طول حیات پُرافتخار خود، با وجود سرکوب و شکنجه و اعدام به مبارزه ادامه داده و با تکیه بر سنت‌های ریشه‌دار طبقاتی اینک نیز راه پیش‌کسوتان خود را ادامه داده و می‌دهند.
ادامه سلسله مقاله‌ها دربارهٔ تاریخچه جنبش کارگری و سندیکایی میهن ما، پویهٔ پیدایش سندیکاهای کارگری در ایران در شماره‌های بعدی منتشر خواهد شد.
ضمیمه کارگری «نامهٔ مردم» شمارۀ ۱۰۱، ۱۷ شهریور ۱۴۰۴
