«همزادهای جعلی» و سیاست‌ورزی معاصر – آنچه «نومی کلاین» در کتاب خود با نام «همزاد: سفری به دنیای آینه‌ای» به آن می‌پردازد
آدینه هنرور
از پدیده‌های تأمل‌پذیر در سیاست و فرهنگ معاصر ظهورِ گروه‌ها، شخصیت‌ها یا جریان‌هایی هستند که نه به‌خاطر باور مستقل، بلکه عمدتاً برای مخالفت، برانگیختن واکنش، توجه یا دوقطبی‌سازی فعالیت می‌کنند. این جریان‌ها غالباً از زبان، نمادها، عاطفه‌ها، و دغدغه‌های یک گروهِ دیگر بهره می‌برند، اما جهت‌شان معکوس یا تخریبی است. نومی کلاین در کتاب “همزاد: سفری به دنیای آینه‌ای” (“Doppelganger: A Trip into the Mirror World”) با توجه به تجربهٔ شخصی خود (اشتباه گرفتن نام و شخصیت او با نومی وُلف) این پدیده را از نظر روان‌شناختی، رسانه‌ای، و سیاسی بررسی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد این “آینه‌های مخرب” چگونه سیاست را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
ساختارِ مفهومیِ کلاین: همزاد، آینه، و دنیایِ آینه‌ای
نومی کلاین برای توضیح دیدگاهش نسبت به سیاست‌ورزی‌های مخربِ معاصر، از مفهوم همزاد (بدل) “Doppelganger” به‌منزلهٔ استعاره‌ای مرکزی استفاده می‌کند. او می‌گوید: “چه می‌شود اگر یک روز صبح از خواب بیدار شوید و ببینید که خودِ دیگری پیدا کرده‌اید – یک همزاد که تقریباً شبیه شما است، اما اصلاً شما نیستید؟” این همزاد می‌تواند یک شخص واقعی باشد (مثل نومی وُلف در مقابل نومی کلاین) یا یک جریان، یک شخصیت یا روایت سیاسی‌ای که به‌شکلی تحریف شده، زبان، دغدغه‌ها یا نمادهای یک جریان سیاسی دیگر را قرض می‌گیرد، اما هدف‌هایی متفاوت یا متضاد دارد۲.
این بدل‌ها چطور کار می‌کنند؟
کلاین چند مکانیزم اساسی را تحلیل می‌کندکه عبارتند از:
۱. هم‌آوایی عاطفه‌ها اما با انحراف در معنا
کاربران و مخاطبان ممکن است با نارضایتی از وضعیت معیشتی (تورم افسارگسیخته و گرانی)، اجتماعی و فرهنگی (سرکوب نهادهای مدنی)، زیست‌محیطی (بحران آب)، احساسِ ناخشنودی کنند، یا با نگرانی و ترس از خطر جنگ، همزادپنداری داشته باشند. همزادها از این‌گونه احساس‌ها استفاده می‌کنند، اما دلیل‌هایش را به‌خطا به سمت توضیح‌هایی ساده‌‌شده هدایت می‌کنند، توضیح‌هایی که جهت‌گیری‌ای خلاف واقع دارند و نتایج سیاسی اجتماعی‌ای متضاد به‌دست می‌دهند. آن‌ها- این همزادها- برای هدف خود در برخی موارد به نظریه‌های “توطئه” متوسل می‌شوند. کلاین دربارهٔ این موردها می‌نویسد: “نظریه‌پردازان توطئه واقعیت‌ها را اشتباه می‌گیرند، اما اغلب احساس‌ها را درست برداشت می‌کنند”۳ احساس طردشدگی، احساس خیانت، احساس فریب‌خوردگی توسط قدرت‌ها، این‌ها بخشی از تجربهٔ واقعی‌اند، اما کسانی که روایت‌های همزاد (بدل) را ارائه می‌دهند، واقعیت را به‌صورتی انحرافی تفسیر می‌کنند.
۲. بازنماییِ هویت و برندِ شخصی و عمومی
در عصر دیجیتال، همه ما چند “منِ دیجیتال” داریم که از آن‌جمله‌اند: هویت‌هایی که در رسانه‌های اجتماعی ساخته می‌شوند، شخصیت‌هایی که مردم از ما می‌بینند، گفت‌وگوهایی که برای جلب توجه طراحی شده‌اند. این “من‌های دیجیتال” به‌شدت تحت تأثیر دیگرانی شکل می‌گیرند که ما را دنبال می‌کنند یا در اطراف ما مشاهده می‌شوند. نومی کلاین اشاره دارد به این واقعیت که “ما ساختهٔ خود نبوده و هرگز نیستیم. ما توسط یکدیگر ساخته و پرداخته می‌شویم”۴. او همچنین بدین اشاره دارد که “بنابراین این سؤال همچنان باقی می‌ماند: وقتی درحال ساختن نوع‌های خاصِ- برندهایِ (فردی)- خودمان هستیم، چه چیزی‌هایی را بازتاب نمی دهیم؟”۵. او می‌گوید که وقتی ” نوعِ خاص” (“برند”) شدن تبدیل به هدف شود، احتمال دارد که تولید یک تصویر مصنوعیِ جذاب مهم‌تر از بیانِ باورِ صادقانه یا تعهد عملی شود.
۳. فضای آینه‌ای (“Mirror World“) و جهانِ خیالیِ تضادها
کلاین فضای رسانه‌ای و سیاسی امروز را غالباً ”فضای آینه‌ای“ (“Mirror World”) می‌نامد- جایی که تضادها، بازتاب‌ها، و همزادها خلق می‌شوند که یکی انگار آینهٔ دیگری‌اند، نه برای بازتاب دادن دقیق‌تر، بلکه برای تحریف واقعیت‌ها۶.
این دنیا شامل روایت‌هایی است که ظاهراً از زبان ضدسیستم، عدالت‌خواهی یا مقاومت استفاده می‌کنند، ولی درعمل هدف‌هایی متفاوت دارند. ایجاد تعارض، سردرگمی یا تضعیف سیاسی جریان‌هایی مستقل هدف قرار گرفته‌اند.
پیامدها برای سیاست و جنبش‌ها
با توجه به تحلیل نومی کلاین، بعضی از خطرهای این نوع جریان‌ها عبارت‌اند از:
- خنثی‌سازی نیروهای واقعیِ منتقد: وقتی مخاطب منابعِ جایگزین را ناتوان‌تر یا نامعتبر می‌یابد، به‌تدریج از مشارکت واقعی کنار می‌رود.
- تجزیهٔ هویت سیاسی و سردرگمی عمومی: مردم نمی‌دانند چه کسی صادق است، کی درست می‌گوید، و چه کسی درست عمل می‌کند؛ به‌هم ریختن توجه و تمرکز بر محتوا.
- استفاده قدرت/نخبگان از بدل‌ها: کسانی که کنترل رسانه‌ها و منابع مالی را دارند، می‌توانند صداهای مستقل را کنار زده یا جذبِ روایت‌های جعلی کنند تا مخالفت واقعی را ضعیف سازند.
کلاین اشاره می‌کند که حتی کسانی که خود را در جبهۀ چپ سیاسی می‌دانند، گاهی بدون اینکه متوجه باشند، مسائل‌شان را به همزادهای مخالف واگذار کرده‌اند یا آن‌ها را به دست کسانی داده‌اند که استفادهٔ ابزاری از این احساسات می‌کنند۷.
نتیجه‌گیری
آنچه نومی کلاین در همزاد (“Doppelganger”) پیشنهاد می‌کند این است که جریان‌های سیاسی امروز ما باید نسبت به خطرِ همزادها (بدل‌ها) هشیار باشند: روایت‌هایی که وانمود می‌کنند جایگزین‌اند یا مخالف‌اند، اما کارکردشان آسیب به مخالفت واقعی، سردرگمی هویتی، و حفظ وضعیت موجود است. فهم این پدیده نه فقط برای تحلیل سیاسی، بلکه برای عمل سیاسی نیز ضروری است؛ همچنین برای آن ضروری است که جنبش‌ها بتوانند صدای خود را حفظ کنند، هویت خود را بازشناسی کنند، و به جلو بروند بدون آنکه انرژی‌شان صرف مبارزه با سایه‌ها و بازتاب‌ها شود. باید پردهٔ دروغ آن‌ها را کنار زد تا واقعیت‌های سیاسی در مقابل چشم مردم قرار گیرد.
پی‌نوشت‌ها:
۱. کتاب “همزاد: سفری به دنیای آینه‌ای” (“Doppelganger:A Trip into the Mirror World”)، نوشتهٔ نومی کلاین (” Naomi Klein”)، ناشران: انتشارات “فرار اشتراوس و گیروکس (Farrar Straus and” (Farrar Straus and Giroux””) در آمریکا و انتشارات “آلن لین” (“Allen Lane”) در انگلستان، نوامبر ۲۰۲۳ / آبان- آذرماه ۱۴۰۲، به زبان انگلیسی، همزمان در آمریکا، انگلیس و کانادا.
این کتاب در چهار بخش و در ۴۱۶ صفحه تنظیم شده است: بخش اول: “زندگی دوگانه”، بخش دوم: “جهان آینه‌ای”، بخش سوم: “سرزمین سایه‌ها”، بخش چهارم: “رودروی واقعیت”. کُد نسخه انگلیسی کتاب:
ISBN:978-0-241-62130-1. آدرس اینترنتی این کتاب:
Latest Project Doppelganger – naomiklein.org
۲. naomiklein.org – Project Doppelganger
۳. https://sl1nk.com/RPCNJ – The Conversation
۴. https://l1nq.com/gL2cP – Goodreads
۵. nichequotes.com
۶. https://sl1nk.com/bXfif – Esquire
۷. https://sl1nk.com/RPCNJ – The Conversation
به نقل از «بسوی آینده» شمارۀ ۱۳، آذرماه ۱۴۰۴
