نگاهی اجمالی به مسئله آلودگی شهرها در جمهوری اسلامی

آلودگی هوا در شهرهای جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از چالش‌های عمده زیست‌محیطی شناخته می‌شود. این گزارش بر اساس داده‌های موجود تا آذرماه ۱۴۰۴، وضعیت آلودگی در شهرهای عمده مانند تهران، اصفهان، اهواز و مشهد را بررسی می‌کند. عوامل اصلی شامل سوزاندن مازوت در نیروگاه‌ها، استفاده از بنزین پتروشیمی با سطح‌های بالایی از بنزن، عقب‌ماندگی صنعت خودروسازی، و ناکارآمدی صنعت نفت هستند. همچنین، ناکارآمدی حکومت در سیاست‌گذاری و اجرا، به افزایش مرگ و میر ناشی از آلودگی منجر شده است. نتایج نشان می‌دهد که بیش از ۵۸,۰۰۰ مرگ سالانه به آلودگی هوا نسبت داده می‌شود، و تهران اخیراً به عنوان آلوده‌ترین شهر جهان شناخته شده است.

جمهوری اسلامی ایران با جمعیت شهری‌ای رو به رشد و وابستگی‌ای شدید به سوخت‌های فسیلی با بحران آلودگی هوا مواجه است. شاخص کیفیت هوا (AQI) در شهرهای عمده اغلب به سطح‌هایی “ناسالم” و “بسیار ناسالم” می‌رسد، امری که نه تنها سلامت عمومی را تهدید می‌کند، بلکه اقتصاد را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

وضعیت فعلی آلودگی هوا در شهرهای ایران

شهرهای ایران در آذرماه ۱۴۰۴ با سطح‌های بالای آلاینده‌هایی مانند PM2.5، PM10، NO2 و SO2 مواجه هستند. تهران با AQI بیش از ۲۰۰، در وضعیت “بسیار ناسالم” قرار دارد که به تعطیلی مدارس و افزایش تقاضای خدمات اورژانسی تا ۳۰ درصد منجر شده است. اصفهان، مشهد، و تبریز نیز AQI بالای ۱۵۰ را تجربه کرده‌اند. اهواز به دلیل گرد و غبار، بالاترین سطح‌های PM10 را دارد. خشکسالی رکوردشکن و سوخت ارزان، بحران را تشدید کرده است.

بارش‌های اخیر در مناطق مختلف کشور گرچه سودمند و مایهٔ شادمانی است، اما واقعیت این ‌است که حتی این بارش‌ها مسئلهٔ آلودگی هوای شهرها را به‌صورت اساسی حل نخواهد کرد.

دلایل اصلی افزایشِ آلودگی سوزاندنِ مازوت در نیروگاه‌ها است

کمبود گاز طبیعی به استفاده از مازوت (سوخت سنگین) در نیروگاه‌ها منجر شده است. در آذرماه ۱۴۰۴ چندین نیروگاه مانند همدان و نکا مازوت سوزانده‌اند که سطح‌های سولفور (SO2) را افزایش می‌دهد. این سوخت آلاینده، بیش از ۷۵ درصد آلودگی زمستانی را تشکیل می‌دهد و چرخه آلودگی را تقویت می‌کند. بر اساس گزارش رسمی سازمان حفاظت محیط زیست ایران در آذر ماه ۱۴۰۴، کیفیت سوخت مصرفی در چهار نیروگاه بزرگ اطراف تهران (ری، پرند، پاکدشت، و شهید رجایی) بسیار پایین‌تر از استاندارد است. گوگرد گازوئیل مصرفی تا ۱۳۳ برابر استاندارد یورو ۴ (۶,۶۵۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم در مقابل ۵۰ میلی‌گرم) و گوگرد مازوت تا ۷۰۰ برابر حد مجاز گزارش شده، حدی که مستقیماً به افزایش SO2 و PM2.5 در تهران منجر می‌شود و سهم نیروگاه‌ها در آلودگی را تا ۴۰ درصد افزایش می‌دهد. دلایل اصلی شامل کمبود گاز طبیعی و توزیع سوخت غیراستاندارد توسط وزارت نفت است و پیشنهادها توقف فوری سوخت پرگوگرد را شامل می‌شود. اسماعیل کهرم، مشاور پیشین سازمان محیط زیست، تأکید کرده که مازوت ایران هفت برابر استاندارد جهانی سولفور (SO2) دارد و سوزاندن مازوت صد درصد سرطان‌زا است. وی همچنین هشدار داده که اگر مردم و سلامت مردم برای مسئولان مهم باشد، هر موشکی که ساخته می‌شود ۲ میلیون دلار هزینه دارد، با پول ۱۰ تا موشک می‌توانیم مازوت‌های‌مان را استاندارد کنیم، اما نمی‌کنیم چون اولویت‌ها چیزی دیگر است.

بنزین پتروشیمی و ریسک‌های بهداشتی                                               

بنزین تولیدی از پتروشیمی‌ها حاوی سطح‌هایی بالا از بنزن (کارسینوژن درجه A) است که ریسک سرطان را افزایش می‌دهد. مطالعات نشان می‌دهد که قرارگیری طولانی‌مدت در جایگاه‌های سوخت، ریسک سرطان را تا ۱۸۰۰ در هر میلیون نفر بالا می‌برد. افزایش بنزن از ۴ درصد به ۶ درصد در بنزین در ایران، غلظت بنزن در تهران را افزایش داده است. معصومه ابتکار، رئیس سابق سازمان محیط زیست، در آذرماه ۱۴۰۲ هشدار داد که واردات بنزین از سال ۱۳۸۸ قطع شد و به دلیل بی‌برنامگی، کسری از ترکیبات پتروشیمی تأمین شد. وی گفت: “آن ترکیب از نظر استاندارد اصلاً بنزین نیست و برای سلامتی بسیار خطرناک است و ترکیبات بنزن و تلوئین در آن بسیار بالاتر از حد استاندارد است. مثلا بنزن یک ترکیب کارسینوژن درجه A است و به سرطان منجر می‌شود، اما متأسفانه از سال ۱۳۸۹ این کار صورت گرفت.” خانم ابتکار با اشاره به “یک گزارش خیلی محرمانه از پتروشیمی” افزود: “گزارشی به دستم رسید که اصلاً باورکردنی نبود، اما بررسی‌های ما در شورای شهر نشان داد این موضوع حقیقت دارد. از آقای قالیباف خواستیم دستگاه‌های سنجش هوا وارد شوند، اما بعد از چند ماه، شرکت کنترل کیفیت هوا اطلاع داد که متأسفانه این مسئله اتفاق افتاده و میزان بنزن در هوای تهران چندصد برابر حد مجاز است. در سال ۱۳۹۲ که دولت عوض شد، من به سازمان محیط زیست رفتم و متوجه شدم آنجا نیز درباره کیفیت بنزین پتروشیمی گزارش‌هایی وجود داشت، اما اجازه نداده بودند این موضوع علنی شود.”

علاوه بر این، دولت در سال ۱۴۰۳ قراردادی به ارزش ۲.۷ میلیارد دلار با پتروشیمی‌ها منعقد کرده تا آن‌ها بنزین تولید کنند. این قرارداد برای جبران کمبود بنزین و کاهش واردات است، اما می‌تواند به افزایش استفاده از بنزین پتروشیمی با سطح‌هایی بالا از بنزن منجر شود.

صنعت خودروسازیِ عقب‌مانده

صنعت خودرو ایران با خودروهای قدیمی و استانداردهای پایین حدود ۲۰-۳۰ درصد از آلودگی را ایجاد می‌کند. بیش از ۲ میلیون خودرو فرسوده در تهران وجود دارد که آلاینده‌های CO و HC را افزایش می‌دهند. جایگزینی خودروهای قدیمی می‌تواند آلودگی را تا ۵۳ درصد کاهش دهد، اما عدم سرمایه‌گذاری مانع شده است. جمهوری اسلامی پیکان را که تکنولوژی‌ای قدیمی داشت از ۱۳۴۶ تا ۱۳۸۴ به مدت ۳۸ سال تولید کرد، در حالی که کارخانه‌های خودروسازی دنیا یک محصول را حداکثر ۵ سال تولید می‌کنند. مشابه آن، پراید از ۱۳۷۲ تا ۱۳۹۹ به مدت ۲۷ سال تولید شد. همچنین پژو ۴۰۵ که تکنولوژی آن مربوط به ۱۹۸۳/ ۱۳۶۲ است، از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۱ به مدت ۳۲ سال تولید شد. این خودروها مصرف سوخت بالا در کنار آلودگی بسیار زیاد محیط زیستی دارند.

صنعت نفتِ عقب‌مانده

تحریم‌ها و مدیریت ناکارآمد، صنعت نفت ایران را با تجهیزات قدیمی و هدررفت بالا مواجه کرده است. پالایشگاه‌ها آلاینده‌های بیش از حد منتشر می‌کنند و سالانه ۳۰۰,۰۰۰ بشکه نفت از دست می‌رود. این ناکارآمدی، وابستگی به سوخت‌های کثیف را افزایش داده و آلودگی را تشدید می‌کند. پالایشگاه‌های ایران قدیمی و دستگاه‌ها فرسوده شده‌اند، سرمایه‌گذاری مناسب صورت نگرفته و سوخت‌های کم کیفیت با گوگرد زیاد تولید می‌کنند که باعث آلودگی محیط زیست می‌شود. برای مثال، گوگرد موجود در گازوئیل و مازوت تحویلی به نیروگاه‌ها تا ۵۹۲ برابر حد مجاز است که مستقیماً به افزایش آلاینده‌های سولفور (SO2) و ذرات معلق منجر می‌شود.

مرگ‌ومیرِ ناشی از آلودگی

آلودگی هوا سالانه بیش از ۵۸,۹۷۵ مرگ در ایران را موجب می‌شود که معادل ۱۶۱ مرگ روزانه در تهران و حدود ۶,۰۰۰ مرگ سالانه به‌ثبت رسیده است. نرخ مرگ‌ومیر ۴۰.۷۴ در هر ۱۰۰,۰۰۰ نفر است، نرخی که بالاتر از میانگین جهانی است. این مرگ‌ها عمدتاً در ارتباط با بیماری‌های قلبی، تنفسی، و سرطان هستند. خلاصه آمار مرگ‌ومیر بر اساس سال‌های شمسی عبارت است از: در سال ۱۳۹۷، حدود ۴۹ تا ۵۸ هزار مرگ در کشور تخمین زده شد، با ۳۴۴۷ مورد در تهران ناشی از PM2.5، و آمار پایین‌تری در اصفهان و مشهد. در سال ۱۳۹۸، نرخ ۴۰.۷۴ در هر ۱۰۰ هزار نفر گزارش شد، با بیش از ۴۰ هزار مرگ کشوری و ۷۱۴۶ مورد در تهران برای افراد بالای ۲۵ سال. در سال ۱۴۰۲، بیش از ۳۰ هزار مرگ کشوری، ۶۹۳۹ در تهران، و روند افزایشی در اصفهان و مشهد مشاهده شد. در سال ۱۴۰۳، ۵۸۹۷۵ مرگ برای افراد بالای ۳۰ سال، معادل ۱۶۱ مرگ روزانه و ۷ مرگ ساعتی، با بیش از ۶ هزار در تهران، سطح‌هایی بالاتر در اهواز به دلیل گرد و غبار، حدود ۳۵۵۴۰ مرگ تخمینی در شهرها، ۸۶ مرگ در هر ۱۰۰ هزار نفر، و بیش از ۸۰۲ مرگ ناشی از آلودگی داخل منازل ثبت شد. در سال ۱۴۰۴، روند افزایشی با پیش‌بینی بیش از ۵۴ هزار مرگ کشوری، آمار بالاتر در تهران و اصفهان، سطح‌هایی بسیار بالا در زابل و ایرانشهر به دلیل طوفان‌های گرد و غبار، و حدود ۳۱۰۰ مرگ در مشهد تخمین زده شده است. مهدی بابایی، عضو شورای شهر تهران، با هشدار درباره تشدید آلودگی هوا گفت: با “این مدل حکمرانی” امیدی به بهبود جدی وضعیت نیست و قوه مجریه و مقننه به تکالیف و نظارت لازم در حوزه هوای پاک عمل نکرده‌اند. او با استناد به آمار سازمان بهشت‌زهرا افزود: “میانگین فوتی‌های روزانه در تهران که تا ماه قبل حدود ۱۸۰ نفر بوده اکنون به ۲۲۰ نفر رسیده و این افزایش ۲۰ درصدی در یک ماه گذشته، نشانه وضعیت فاجعه‌بار آلودگی هوا در این شهر است.” بابایی از وزارت بهداشت خواست افزایش مراجعه‌های درمانی بیماران را شفاف اعلام کند و پیشنهاد داد تا زمان اصلاح حکمرانی، خانواده افرادی که در یک ماه اخیر دچار مرگ‌های ناگهانی شده‌اند از مسئولان مرتبط شکایت کنند.

ناکارآمدیِ حکومت در حل مشکلات

حکومت جمهوری اسلامی با وجود قوانین مانند قانون هوای پاک در اجرا ناکارآمد است. عدم نظارت، کمبود بودجه و هماهنگی ضعیف بین سازمان‌ها، بحران را تشدید کرده است. انتقادها به بی‌کفایتی سازمان حفاظت محیط زیست و عدم اجرای برنامه‌های کاهش آلودگی اشاره دارند. تحریم‌ها و فساد، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک را محدود کرده و وابستگی به سوخت‌های کثیف را حفظ کرده است. جمهوری اسلامی در ۴۶ سال گذشته حکومتی ناموفق بوده و در همه زمینه‌ها کشور را با مشکلات عمیق روبه‌رو کرده است. به‌جای حل مسائل، خود به ریشه اصلی بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تبدیل شده است. مدیریت ناکارآمد آن باعث آلودگی شدید شهرها و تخریب گسترده محیط‌زیست گردیده و در صنایع کلیدی مانند خودروسازی و نفت نیز شکست‌هایی پی‌درپی به بار آورده است. کشور را با انواع و اقسام بحران‌ها و ناترازی‌ها در آب، برق، گاز، آلودگی محیط زیست، صنعت، و غیره مواجه کرده است.

آلودگی شهرهای ایران نتیجه ترکیبی از عوامل طبیعی، انسانی، و اجرای سیاست‌های مبتنی بر نسخه‌های نولیبرالی سرمایه‌داری است، اما ناکارآمدی حکومت نقش کلیدی در تداوم آن دارد.

به نقل از «نامۀ مردم» شمارۀ ۱۲۵۰، ۸ دی ۱۴۰۴