به‌مناسبت صدمین سالگرد تأسیس مؤسسۀ «انتشارات بین‌الملل»۱ کتاب‌هایی که دنیا را عوض می‌کنند سی. جی. آتکینز
ترجمۀ س. الف. سپیده
بیش از صد سال است که کتاب‌های منتشر شده از سوی مؤسسهٔ “انتشارات بین‌الملل” منبع فکری جنبش چپ و کارگری آمریکا بوده‌اند. هرچند عنوان کتاب در ظاهر خود توضیح دهنده و گویا است، اما این اثر صرفاً درباره تاریخ مشهورترین و دیرپاترین انتشارات مارکسیستی آمریکا نیست، بلکه گزارشی است از اینکه چگونه مجموعه‌ای متنوع از فعالان، نویسندگان و دانشگاهیان، اهمیت انتشارات این مؤسسه را در جنبش‌های کارگری و چپ طی دهه‌ها ارزیابی کرده‌اند و اینکه کتاب‌های آن چه نقشی در شکستن مرزهای نابرابری و بی‌عدالتی ایفا کرده‌اند.
در سال ۱۹۲۴/ ۱۳۰۳ خورشیدی زمانی که مؤسسهٔ “انتشارات بین‌الملل”International Publisher“ -IP) ”) نخستین فهرست کامل خود را منتشر کرد، اعضای پیشین هیئت تحریریۀ روزنامۀ ”کارگر روزمزد”۲ در یادداشتی نوشتند: “ادبیات انقلاب جایگاه برجستۀ خود را در جهان انگلیسی‌زبان به دست می‌آورد.”
در این کتاب نُه مقاله گرد آمده که بر پایۀ سخنرانی‌هایی هستند که در سمپوزیومی در اکتبر ۲۰۲۳ / ۱۴۰۲ در کتابخانۀ ”تامیمنت“ دانشگاه نیویورک برگزار شد؛ سمپوزیومی که در آستانه صدمین سالگرد تأسیس این مؤسسه انتشاراتی در سال بعد ( ۱۰۱ سالگی) ترتیب یافته بود. هر مقاله دریچه‌ای است به یکی از جنبه‌های گوناگون این نشر پرآوازه در طول یک قرن گذشته، و مقدمه‌های نوشته‌شده توسط تونی پچینووسکی، رئیس کنونی و شانون اونیل از کارکنان کتابخانه تامیمنت، خواننده را برای خواندن مطالب پیش‌رو آماده می‌کنند. این مؤسسهٔ انتشاراتی از زمان بنیان‌گذاری‌اش در سال ۱۹۲۴ / ۱۳۰۳ خورشیدی، یکی از مهم‌ترین ناشران آثار چپ‌گرایانه مارکسیستی و مترقی در ایالات متحده بوده است.
بیش از یک قرن است که کتاب‌های “انتشارات بین‌الملل” تپش فرهنگی جنبش‌های عدالت‌خواه، کارگری، آزادی‌خواه آمریکا بوده‌اند؛ صدایی آرام ولی ریشه‌دار در دفاع از انسان، برابری، و امید به جهانی رها از استثمار. در جهانی که بازارِ کتاب را سود و تبلیغات می‌چرخاند.
”انتشارات بین‌الملل“ از نخستین روزهای تولدش مأمن واژه‌هایی شد که به‌جای فروش، می‌خواستند آگاهی بفروشند، کلماتی که نه برای ثروت، بلکه برای رهایی انسان از بند نابرابری و جهل نوشته شده بودند. کتاب ”کتاب‌هایی که دنیا را عوض می‌کنند“ با کمی بیش از ۲۰۰ صفحه، صرفاً تاریخچهٔ یک مؤسسه نشر نیست، روایتی است از پایداری اندیشه و ایمان به توان انسان در تغییر سرنوشت خویش.
در مقاله‌های این مجموعه، تاریخ‌نگاران و پژوهشگران یادآور می‌شوند که چگونه “انتشارات بین‌الملل” در سخت‌ترین سال‌ها- از رکود بزرگ گرفته تا دوران جنگ سرد- کتاب را به ابزاری برای بیداری و مقاومت بدل کرد. آن‌ها به یاد می‌آورند که چگونه این ناشر آثار مارکس، انگلس، لنین، دوبویس، نکرومه، و ده‌ها اندیشمند دیگر را با زبانی ساده و قابل فهم برای مردم عادی منتشر کرد تا کارگران و زنان و سیاه‌پوستان نيز سهمی در گفت‌و‌گوی جهانی دربارهٔ آزادی و عدالت داشته باشند.
زن، کار، و مبارزه برای کرامت انسانی
در یکی از زیباترین بخش‌های کتاب، ملیسا فورد از پژوهش‌های پیشگامانهٔ گریس هاتچینز می‌گوید، زنی که در میان تاریکی رکود بزرگ، صدای مادران کارگر شد. در سال‌های دهه ۱۹۳۰ / ۱۳۰۹خورشیدی زمانی که میلیون‌ها زن کارگر آمریکایی در کارگاه‌ها، کارخانه‌ها، و آشپزخانه‌ها میان فقر و تبعیض دست‌و‌پا می‌زدند، هاتچینز با نوشتن کتاب‌هایی چون: “زنانی که کار می‌کنند“۳ و “کودکان زیر سلطهٔ سرمایه‌داری“۴ ، رنج روزمره را به زبان آگاهی ترجمه کرد.
او نخستین کسی بود که مسئله “کار خانگی” را به عنوان شکلی از کار نامرئی و بدون مزد مطرح کرد. در زمانی که حتی بسیاری از چپ‌گرایان نیز کار زنان را مسئله‌ای در حاشیه می‌دیدند، هاتچینز یادآور شد که سرمایه‌داری نه تنها مردان را استثمار می‌کند، بلکه از مهر و محبت زنان برای باز تولید جامعه بهره‌کشی مضاعف می‌کند. در نگاه او سوسیالیسم تنها یک نظام اقتصادی نبود، نوعی اخلاق انسانی بود، اخلاقی که در آن مادری، عشق، پرورش فرزندان، و کار، ارزش‌هایی اجتماعی و نه فردی محسوب می‌شوند. او می‌گفت: “اگر عدالت اجتماعی تنها بر دوش مردان بنا شود، جهان از درون تهی خواهد ماند”.
هاتچینز در آثارش از لحن آمرانهٔ سیاسی فاصله می‌گیرد و بیشتر از درون انسان می‌نویسد. کتاب‌های او شعر‌های خاموشی هستند در ستایش کرامت زن کارگر- همان زنانی که از دل آشپزخانه‌ها، کارخانه‌ها و خیابان‌ها تاریخ را پیش می‌برند.
پیوند قاره‌ها در مسیر آزادی
دنیس لائومان، در مقاله‌ای پرشور، ازچاپ و نشر آثار قوام نکرومه توسط
”انتشارات بین‌الملل“ سخن می‌گوید. نکرومه رهبر مبارزات استقلال‌طلبانهٔ غنا در دوران استعمارزدایی صدایی بود برای تمام قارهٔ آفریقا. “انتشارات بین‌الملل” نخستین ناشری بود که اندیشه‌های ضد استعماری او را به گوش جهانیان رساند. لائومان می‌نویسد:”کتاب‌های چاپ و انتشار یافتهٔ [انتشارات بین‌الملل] برای نسل‌ها پلی بود میان قاره‌ها، میان مبارزۀ کارگر آمریکایی و دهقان آفریقایی، میان آرزوی عدالت در شمال و فریاد آزادی در جنوب.”
در سال‌های دههٔ ۱۹۶۰/ ۱۳۴۰ وقتی که استعمار اروپایی هنوز بر بیشتر آفریقا سایه انداخته بود، “انتشارات بین‌الملل” آثار نکرومه را در قالب چاپ‌های ارزان و دردسترس برای خوانندگان آمریکایی و آفریقایی منتشر کرد. از نگاه لائومان، این اقدام فقط فعالیت فرهنگی نبود، بلکه عملی انقلابی و ضد استعماری بود. زیرا با انتشار هرکتاب، پلی می‌ساخت میان مبارزهٔ کارگران در غرب و مقاومت ملت‌های مستعمره در جنوب. لائومان می‌نویسد: “این کتاب‌ها نه تنها دانش منتقل می‌کردند، بلکه همبستگی‌ای جهانی را می‌آفریدند– همبستگی‌ای که امروز نیز پایه جنبش‌های عدالت‌خواهانهٔ جهانی می‌تواند باشد.”
اقتصاد در خدمت و برای انسان
در تحلیلی درخشان جول وندلند-لبو به کتاب “مطالعاتی در توسعهٔ سرمایه‌داری”۵ از موریس داب می پردازد. داب با ترکیب داده‌های تجربی و تحلیل دیالکتیکی راهی یافت تا منطق سرد اعداد را در خدمت گرمای عدالت قرار دهد. این اقتصاددان مارکسیست انگلیسی، برخلاف جریان غالب اقتصاددانان نئوکلاسیک، به‌جای تحلیل بازار به عنوان مجموعه‌ای از فرمول‌ها، اقتصاد را به‌مثابهٔ تاریخ انسان می‌دید. تاریخی از تلاش بشر برای رهایی از فقر، بهره‌کشی و بی‌عدالتی. وندلند-لبو می‌نویسد که داب در آثارش با دیالکتیک تاریخ “ماتریالیسم تاریخی” کار می‌کرد. او نمی‌خواست تنها بداند چگونه سرمایه‌داری عمل می‌کند، بلکه چرا به وجود آمد و چگونه می‌توان از آن عبور کرد. در تحلیل او سوسیالیسم نه آرمانی رؤیایی بلکه نتیجهٔ منطقی و انسانی تکامل تاریخی اقتصاد است.
“انتشارات بین‌الملل” با انتشار آثار داب و دیگر اقتصاددانانی نظیر وی، در واقع به جهانیان نشان داد که اقتصاد مارکسیستی صرفاً نظریه‌ای خشک نیست. بلکه علمی است انسانی- علمی است برای ساختن جامعه‌ای که در آن تولید نه برای کسب سود، بلکه برای رفع نیاز انسان و کرامت او انجام شود.
کتاب، شاهدِ عدالت
جرالد هورن یادآور می‌شود که در دوران تاریک ”مک‌کارتیسم“، وقتی کتاب‌های سوسیالیستی به عنوان مدرک جرم ” تفکر آزاد” محاکمه می‌شدند، این مؤسسه همچنان به چاپ و توزیع آن‌ها ادامه داد. در دادگاه‌ها این کتاب‌ها در حقیقت شاهدان آزادی بودند و نه مدرک جرم و گواه آنکه اندیشه را نمی‌توان در بند کشید.
جوهر کار مؤسسه “انتشارات بین‌الملل” از آغاز تا امروز، نه تبلیغ ایدئولوژی، بلکه پاسداری از ارزش‌های انسانی بوده است. این بنگاه انتشاراتی در طول قرن بیستم میلادی پناهگاهی شد برای نویسندگانی که جهان را از زاویه‌دیدی انسانی می‌دیدند. در زمانی که رسانه‌های سرمایه‌داری و بسیاری از مؤسسه‌های انتشاراتی‌ای دیگر در پی سود بودند، “انتشارات بین‌الملل” آثار نویسندگانی را منتشر کرد که کتاب را وسیله‌ای برای همبستگی و آموزش انسان می دانستند. نویسندگانی چون دوبویس که سیاه پوستان را نه به‌عنوان ” اقلیت” بلکه به‌عنوان حاملان وجدان تاریک بشر معرفی کرد. هنری وینستون که در زندان‌های آمریکا ماند تا نشان دهد آزادی اندیشه را نمی‌توان به زنجیر کشید. الیزابت گورلی فلین رهبر جنبش کارگری زنان که نوشتن را ادامهٔ تظاهرات خیابانی می‌دانست و گاس هال دبیرکل سابق حزب کمونیست آمریکا که کتاب را سنگ بنای آگاهی طبقاتی می‌نامید.
این نویسندگان درمجموع ادبیاتی خلق کردند که می توان آن را “انسان‌دوستی سوسیالیستی” نامید، ادبیاتی که به‌جای شکوه فرد از عظمت جمع سخن می‌گوید. به‌جای شکست و یا پیروزی فردی، از امید جمعی و مقاومت انسانی.
اکنون در قرن بیست‌ویکم و در برابر بازگشت سایه‌های مک‌کارتی گونه، اهمیت این‌چنین انتشاراتی دوچندان است۶.
در جهانی پر از فریاد، چنین انتشاراتی‌هایی هنوز به گفت‌وگو ایمان دارند. در زمانه‌ای که مصرف همه چیز را می‌بلعد، چنین انتشاراتی‌هایی هنوز به کتاب به عنوان خانه‌ای برای وجدان انسان باور دارند. بیش از صد سال از آغازِ راه گذشته، اما شعلۀ کوچک آن چاپخانه سوسیالیستی هنوز می سوزد، زیرا همان‌گونه که عنوان کتاب می‌گوید: “برخی کتاب‌ها نه تنها برای خواندن، بلکه برای تغییر جهان نوشته می‌شوند.”
بن‌مایه:
نشریهٔ “دنیای مردم” ارگان حزب کمونیست آمریکا، ۲۹ اکتبر ۲۰۲۵/ ۷ آبان‌ماه ۱۴۰۴.
نشریهٔ “دنیای مردم” (“People’s World”) ارگان رسمی حزب کمونیست آمریکا از سال ۲۰۱۰ / ۱۳۸۹ انتشار نسخه چاپی‌اش متوقف شد و به منبع خبری‌ای آنلاین تبدیل شده است.
پی‌نوشت‌ها:
۱. مؤسسهٔ “انتشارات بین الملل” (“International Publisher”) در ۱۹۲۴/ ۱۳۰۳ شمسی در شهر نیویورک با مأموریت نشر آثار مارکسیستی و ادبیات کارگری و ترویج و آموزش تئوری مارکسیستی برای کارگران، دانشجویان، و روشنفکران چپ کار خود را آغاز کرد. در ابتدا نهاد رسمی حزب کمونیست آمریکا و بازوی فرهنگی آن بود.
۲. ”دیلی ورکر“ ( (”Daily Worker”نام ارگان رسمی حزب کمونیست آمریکا از سال ۱۹۲۴ تا ۱۹۵۸/ ۱۳۰۳ تا ۱۳۳۷ خورشیدی.
۳. Women who work
۴. Children under Capitalism
۵. Studies in The Development of Capitalism
۶. اگر بخواهیم هم سنگ ایرانی “انتشارات بین‌الملل” را مشخص کنیم، ازحیث ماهیت حزبی و ایدئولوژیک و ترجمه‌های متعدد از آثار کلاسیک مارکس، انگلس، و لنین تنها باید از انتشارات حزب تودهٔ ایران نام برد که از سال‌های دهه ۱۳۲۰ شمسی تا امروز این مهم را انجام داده است.
در سال‌های اولیه قرن بیستم در ایران-غیر از رمان و شعر و داستان کوتاه به‌طور اندک- هنوز ترجمۀ آثار مارکسیستی وجود نداشت. نخستین مواجه شدن‌ها با تفکرات و آثار مارکسیستی از طریق روشنفکران چپ و کمونیست چون دکتر تقی ارانی و مجلۀ ”دنیا“ (سال‌های دهه ۱۳۱۰ خورشیدی) شکل گرفت.
پس از تأسیس حزب تودهٔ ایران(۱۳۲۰خورشیدی) چاپ‌های اولیه جزوه‌های لنین، مارکس و انگلس که توسط یاران دکتر ارانی و مترجمان حزبی ترجمه و تالیف شده بود از طریق انتشارات حزب تودهٔ ایران نشر و توزیع می‌شد.
پس از کودتای آمریکایی- انگلیسی سال ۱۳۳۲ و سرکوب گستردۀ حزب تودهٔ ایران، فعالیت‌های نشر آثار مارکسیستی از شکل علنی به مخفی و زیرزمینی تغییر کرد. برخی آثار در اتحاد جماهیر شوروی چاپ و مخفیانه به ایران فرستاده می‌شد.
از سال ۱۳۵۷(پیروزی انقلاب) تا ۱۳۶۱ (یورش وحشیانۀ گزمگان رژیم به حزب) در واقع آخرین فصل فعالیت علنی و قانونی حزب تودهٔ ایران و در نتیجه آخرین دوران فعالیت علنی انتشارات حزب تودۀ در ایران است.
پس از سقوط رژیم پهلوی در بهمن‌ماه ۱۳۵۷، حزب تودهٔ ایران که از سال ۱۳۳۲ به بعد در تبعید و فعالیت مخفی بود به ایران بازگشت. از همان ماه‌های نخست انتشارات حزب تودهٔ ایران (که در سال‌های دهۀ ۱۳۲۰ و سال‌های نخست ۱۳۳۰ فعال بود) دوباره سازماندهی شد. برای نخستین بار بعد از ۲۵ سال حزب تودهٔ ایران به‌طور علنی با نام و نشان خود کتاب، روزنامه، و مجله چاپ می‌کرد.
از اوایل ۱۳۶۱ با تغییر فضای سیاسی و تشدید برخورد با گروه‌های چپ، ابتدا دفاتر و نظرات حزب محدود شد. در بهمن ماه، نهاد هایِ امنیتی جمهوری اسلامی به دفاتر به توده ایران یورش بردند. همۀ انتشارات و نشریات حزب توقیف شد. چاپخانه‌ها پلمب،اعضای هیئت تحریریه و رهبران حزب بازداشت شدند. هزاران نسخه از کتاب‌ها وجزوه‌های انتشارات حزب توقیف و نابود شد. از آن پس تا کنون فعالیت انتشارات حزب توده ایران به صورت رسمی در تبعید ادامه داشته است.
لازم به یادآوری است که در دوره‌هایی ناشران رسمی چون ”نی“، ”نگاه“، ”فردوس“، ”آگاه“، ”نیلوفر“، ”چشمه“ و ”طرح نو“ و… دیگر ناشرانِ مستقل نیز برخی آثار چپ کلاسیک را منتشر کرده‌اند.
***
به نقل از «بسوی آینده» شمارۀ ۱۴، بهمن ماه ۱۴۰۴
