بالا آمدنِ سطحِ آب دریاها و اقیانوسها: ذوبِ یخچالهای «قطبی» و آیندۀ شهرهای ساحلیِ جهان
س. هوشمند
مقدمه
تغییرهای اقلیمی دیگر فقط تهدیدی در برابر آینده نیست، بلکه واقعیتی است که هماکنون در حال تغییر دادن چهرهٔ زمین است. جزوِ آشکارترین پیامدهای تغییرهای اقلیمی گرمایشِ جهانی، افزایشِ سطح آب دریاها و اقیانوسها در نتیجهٔ ذوبِ یخچالهای طبیعی، صفحههای یخیِ “گرینلند” و “قطب جنوب” و همچنین انبساط حرارتی آبهای گرمتر اقیانوسها است. بنا به گزارشهای سازمان ملل متحد و “سازمان جهانی هواشناسی” در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ / ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، روندِ افزایشِ سطح آب دریاها نه تنها متوقف نشده، بلکه شتاب نیز گرفته است.
چرا سطح آب دریاها در حال افزایش است؟
دانشمندان سه عامل اصلی را دلیل افزایش سطح آب دریاها میدانند که عبارتند از:
۱. ذوبِ یخچالهای طبیعی
یونسکو و سازمان جهانی هواشناسی اعلام کردهاند یخچالهای جهان با سریعترین نرخ ثبتشدهٔ تا کنونی در حال از دست دادن جرمِ خود هستند. تنها در سال ۲۰۲۳/ ۱۴۰۲ بیشترین کاهشِ جرم یخچالها در پنج دههٔ اخیر ثبت شد. حدود ۷۰ درصد آب شیرین کرهٔ زمین دریخچالها و لایههای یخیِ ذخیره شده است.
۲. ذوب صفحههای یخیِ “گرینلند”
صفحههای یخیِ عظیم گرینلند و لایههای یخیِ قطب جنوب حاوی حجمی عظیم از آب منجمد هستند. با افزایش دمای (گرمای) جهانی، سرعت ذوب این صفحهها افزایش یافته است و در بالا آمدن سطح آب دریاها سهمشان بهطوری فزاینده بیشتر میشود. پژوهشهای جدید نشان میدهد که از سالهای دهۀ ۱۹۹۰/ ۱۳۷۰ به بعد سهم یخهای قطبی در افزایش سطح آب دریاها بهشدت بیشتر شده است.
۳. انبساطِ حرارتی اقیانوسها
حدود ۹۰ درصدِ گرمای اضافی ناشی از گرمایش جهانی توسط اقیانوسها جذب میشود. هنگامی که آب گرم میشود حجمِ آن افزایش مییابد و همین مسئله بالا آمدنِ سطح آب دریاها را باعث میشود. در سال ۲۰۲۶ / ۱۴۰۵ “سازمان جهانی هواشناسی” (“WMO “) [World Meteorologial Organisation] طی گزارشی تأکید میکند روندِ گرمایش اقیانوس ها همچنان ادامه داشته و به مرزهایی خطرناک رسیده است.
سرعتِ افزایش سطحِ آب دریاها
بر اساس گزارش “سومین ارزیابیِ جهانی اقیانوسها” که در سال ۲۰۲۶ / ۱۴۰۵ از سوی سازمان ملل منتشر شد، نرخ افزایش ارتفاع سطح آب دریاها در طول یک دههٔ گذشته تقریباً دو برابر شده است و از حدود ۲ میلیمتر در سالهای پیش از ۲۰۱۵ / ۱۳۹۴ به حدود ۴٫۳ میلیمتر در سال در سال ۲۰۲۳ / ۱۳۹۲ افزایش یافته است. این روند شتاب گرفتن این بحران را نشان میدهد. دانشمندان هشدار میدهند اگر انتشار گازهای گلخانهای حتی بهسرعت هم کاهش یابد، آب دریاها بهدلیلِ گرمایِ ذخیره شده در اقیانوسها قرنها به افزایش سطح خود ادامه خواهد داد.
منطقهها و کشورهایی که بیشتر در معرض خطر قرار دارند
کشورهای جزیرهای کوچک- مالدیو، تووالو، کیریباتی، و جزایر مارشال– نخستین قربانیان افزایش سطح آب دریاها هستند. برخی از آنها ممکن است در طول قرن حاضر بخش عمدهای از سرزمینشان (خاکشان) را از دست بدهند.
کشورهایی که بسیاری از نقاط سرزمینشان تنها چند متر بالاتر از سطح دریا قرار دارد عبارتند از:
بنگلادش که یکی از آسیبپذیرترین کشورهای جهان است. بخشی بزرگ از جمعیت این کشور در دلتای رودخانهٔ “گَنگ” زندگی میکنند. حتی افزایش محدود سطح آب میتواند میلیونها نفر از ساکنانش را مجبور به مهاجرت کند.
هلند، کشوری که بخش عمدهای از خاک آن از سطح دریا پایینتر قرار دارد. این کشور اگرچه پیشرفتهترین سامانههای دفاع ساحلی در برابر بالا آمدن سطح آب در جهان را دارد، اما همچنان در برابر افزایش بلندمدت سطح آب آسیبپذیر است.
شهرهای بزرگی که در معرض خطر قرار دارند:
در قارهٔ آسیا، شهرهای جاکارتا (اندونزی)، بانکوک (تایلند)، شانگهای (چین)، بمبئی (هند)، شهر هوشی مین (سایگون سابق در ویتنام)، و مانیل (فیلیپین) در دهههای آینده با خطر جدی سیلابهای دائمی یا مکرر روبهرو خواهند شد.
در آمریکا (ایالات متحده) شهرهای میامی، نئورِلئان، نیویورک، و نورفولک، علاوه بر خطر افزایش سطح آب دریا حتی باخطر فرونشست زمین نیز مواجهاند. در برخی منطقهها بالا آمدن سطح آب زیرزمینی و نفوذ آب شور حتی پیش از غرق شدن مستقیم سواحل، زیرساختهای شهری را تهدید میکند. در اروپا نیز شهرهای آمستردام، روتردام، ونیز، هامبورگ و لندن از جمله منطقههای آسیبپذیر هستند.
آیا شهرها واقعاً زیر آب خواهند رفت؟
“زیر آب رفتن” شهرها در بسیاری از موارد بهمعنای ناپدید شدن کامل شهر نیست. آنچه بیشتر رخ خواهد داد عبارت است از: افزایش سیلابهای ساحلی؛ تخریب زیرساختها؛ شور شدن منابع آب شیرین؛ مهاجرت اجباری میلیونها نفر از ساکنان شهر؛ کاسته شدن از ارزش اقتصادی منطقههای ساحلی؛ و افزایش خسارتهای ناشی از طوفانها.
بااینحال، برخی منطقههای کمارتفاع و جزیرههای کوچک ممکن است واقعاً غیرقابلسکونت شوند. در سال ۲۰۲۲/ ۱۴۰۱ حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ شهروند در مجمعالجزایر “تووالو” در اقیانوس آرام، مهاجرت خود را نه از کشوری به کشوری دیگر، بلکه ازمحل سکونت خود در جزیرههای این مجمعالجزایر به جهان مجازی (دیجیتال) آغاز کردند. “تووالو” با این واقعیت روبهرو بود که تغییرهای اقلیمی سرزمین کم ارتفاعش را تنها در طول چند دهه میتواند غیرقابل سکونت کند، بنابراین تصمیم گرفت به “اولین کشور دیجیتال” تبدیل شود و ثبتی سهبُعدی از سرزمین خود را ایجاد کند، فرهنگ خود را بایگانی کرده، و سیستمهای هویت و حکمرانی دیجیتالی و مجازی را آماده سازد تا حتی اگر مردمش در سراسر جهان پراکنده شوند بتوانند به حیات خود ادامه دهند. بحران اقلیمی، حقوق بینالملل را با این پرسش روبرو میکند که وقتی آبهای درحالِ بالا آمدن سرزمین یک کشور را میبلعند، چه بر سر آن کشور میآید؟
در سال ۲۰۲۵/ ۱۴۰۴ “دیوان بینالمللی دادگستری” (“The International Court of Justice”) در پروندهٔ “تعهدات دولتها در قبال تغییرهای اقلیمی” رأیی صادر کرد که میگوید: “هنگامی که دولتی تأسیس شد، ناپدید شدن یکی از ارکان تشکیلدهندهٔ آن- در مورد “تووالو” ناپدید شدن سرزمینِ آن- لزوماً بهمعنای نابودی و از دست دادن دولتبودنِ آن نیست.” اگر “تووالو” قلمرو ( ۲۶ کیلومتر مربع) خود را به آبهای درحالِ بالا رفتن ببازد، از حافظهٔ مردمش محو نخواهد شد. ولی آیا یک ملت میتواند تنها در یک آرشیو دیجیتال زندگی کند؟ در سال ۲۰۲۴/ ۱۳۹۳ “تووالو” و استرالیا در چارچوب طرح “Filippini Mobility Pathway”به ۲۸۰ شهروند تووالو در هر سال اجازه میدهد برای اقامت دائم در استرالیا درخواست داده و اقدام کنند.
سازمان ملل متحد اصطلاح “پناهندگان اقلیمی” را تحت کنوانسیون ۱۹۵۱/ ۱۳۳۰ پناهندگان نمیپذیرد، اما وضعیت بحرانی این شهروندان و چارهاندیشی بهمنظور مقابله با چنین پدیدههایی در آینده نمیتواند بیپاسخ گذاشته شوند. آیا “تووالو” با عنوان اولین کشور دیجیتالی در لیست کشورهای جهان ثبت خواهد شد یا ما موفق خواهیم شد روندِ گرم شدنِ کرهٔ زمین، گرم شدنی که از نتایج فاجعهبارش بالا آمدن سطح آب دریاها و اقیانوسها بوده است را متوقف کنیم؟
بنمایهها
- State of the Global Climate 2025, THE WORLD METEOROLOGICAL ORGANISATION (WMO), wmo.int
- The International year of Glaciers Preservation 2025, Food and Agriculture Organisation of the United Nations (FAO), fao.org
- Scientidts Just Confirmed What’s Driving Sea Level Rise And It’s Alarming, reddit.com
- The Future – Socialism – Is Possible and Necessary: The Twentieth Newsletter (2026), thetricontinental.org
***
به نقل از «بسوی آینده» شمارۀ ۱۶، مرداد ۱۴۰۵
