بهمناسبت صدوششسالگی بنیادگذاریِ «حزب کمونیست ایران» نگاهی اجمالی به نقش حزب کمونیست ایران در تاریخ معاصر کشور
م. ن
در دوران انقلاب مشروطیت ایران در خلال سالهای ۱۲۸۴ تا ۱۲۹۰ خورشیدی (۱۹۰۵ تا ۱۹۱۱ میلادی) و در فعالیتهای حزب “اجتماعیونعامیون” نخستین دوران جنبش کارگری ایران شکل گرفت. این جنبشِ رشدیابنده در تدارک و پیروزی انقلاب مشروطیت نقشی تعیینکننده داشت. دراین دوران در شهرهای بزرگ ایران، از جمله تهران، تبریز، و اصفهان گروههای سیاسیِ مخفی دایر شدند و با الهام از اندیشههای مارکسیستی تودههای مردم را متشکل و به راه انقلاب هدایت کردند. اعضا و هواداران حزب “اجتماعیونعامیون” (یا سوسیالدموکراتهای ایرانی) پس از شکست انقلاب مشروطیت و سپس در جریان رویدادهای آغاز جنگ جهانی اول و نیز در خلال این جنگ به فعالیتهای انقلابی خود هم در ایران و هم در تبعید ادامه میدادند.
گروهی از هواداران “اجتماعیونعامیون” و ایرانیهای مهاجر شاغل در معدنهای نفت باکو بهرهبری اسداله غفارزاده، بهرام آقازاده، رستم کریمزاده، و چهرههای سیاسی فعال دیگر که تظاهرات و تجمعهای اعتراضی کارگران را سازمان میدادند خود را گروه “عدالت” نامیدند. این گروه انقلابی در اردیبهشت- خردادماه ۱۲۹۶ (ماه مه ۱۹۱۷) حزب “عدالت” ایران را تأسیس کردند و در نخستین کنگرهٔ این حزب که اواخر خرداد و اوایل تیرماه ۱۲۹۹ دربندر انزلی (گیلان) برپا گردید “حزب کمونیست ایران” را پایهگذاری کردند.
“حزب کمونیست ایران” چند ماه پس از کنگرهٔ اول خود با برگزاری “پلنوم کمیتهٔ مرکزی”اش تصمیمهای تاریخیای مهم گرفت که از آن جمله بودند: برگزیدن حیدر عمواوغلی شخصیت نامدار انقلاب مشروطیت به دبیرکلی حزب؛ تعیین و درپیش گرفتن سیاستهای اصولیِ منطبق با وضعیت کشور و متناسب با توازن قوا در عرصهٔ سیاست داخلی و برداشتن گامهای عملی و سازنده در این مسیر.
با رشد صنعت و توسعهٔ شیوهٔ تولید سرمایهداری در کشورهای سرمایهداری جهان در واپسین سالهای دهههای آخر قرن نوزدهم میلادی، تحول تاریخی جامعهٔ ایران هم گذار از صورتبندی فئودالیسم به سرمایهداری را دربرداشت. این تحول با پیشزمینهای تاریخی صورت گرفت. با پیدایش و گسترش مناسبات سرمایهداری در ایران تحولهایی در ساختار طبقاتی جامعه در این دورهٔ تاریخی بهوجود آمد. طبقهٔ کارگر ایران از درون این تحولها شکل گرفت. بهلحاظ تاریخی طبقهٔ کارگر ایران در اوضاعواحوالی که جامعهٔ ایران درحال گذار از مناسبات اجتماعیِ اربابرعیتی به مناسبات سرمایهداری بود شکل گرفت. جامعههای رشدیافتهٔ سرمایهداری مقارن این تحول اجتماعی در ایران بهتدریج به آخرین مرحلهٔ خود یعنی مرحلهٔ امپریالیستی گام میگذاشتند. در بستر چنین تحولاتی شکلگیری طبقهٔ سرمایهدار در ایران از مسیر معمول تاریخیاش منحرف گشته، روند انباشتِ سرمایه دچار مشکل گردیده، و بازار داخلی بیشازپیش به تقاضای بازار جهانی وابسته میگردید و در نتیجهٔ آن سرمایهٔ تجاری و بورژوازیِ کمپرادور بیش از سرمایهٔ صنعتی و ملی رشد میکنند. طبقهٔ نوپای کارگر ایران در این شرایط تاریخی مسیر تکاملی خود را می پیمود و در تولید اجتماعی نقش داشت و تأثیرگذار بود. این طبقه همچنین با بیعدالتی و استثماری وحشیانه که در مناسبات سرمایهداری ذاتی هستند دستوپنجه نرم میکرد. دراین مقطع زمانی، ما همچنین رواج اندیشههای کمونیستی و راهیافتن آموزشهای مارکس به ایران را شاهدیم. با تأثیر و نفوذ دیدگاههای مارکسیستی، مبارزهٔ ضداستبدادی در ایران رشدی چشمگیر یافت و شمار فزایندهای ازمردم به مبارزهٔ انقلابی پیوستند.
بنیادگذاری “حزب کمونیست ایران” یک تحول اجتماعی عمده در پاسخ به نیازهای عینی جامعهٔ ایران در این دورهٔ سرنوشتساز از تاریخ معاصر میهن ما بود. همانطور که انقلابیون سوسیالدمکرات ایرانی (اجتماعیونعامیون) درابتدای حرکتشان با فعالیتی شدید در پیشبرد انقلاب مشروطیت و پیروزی و دامنهدار شدن آرمانهایش سهیم بوده و نقشی تاریخی و برجسته داشتند “حزب کمونیست ایران” نیز در سرآغاز مبارزه همراه با “نهضت انقلابی گیلان” در تغییر سلسلهٔ پادشاهی قاجار و بر ضد مداخلهٔ استعمار بالنده شد. درچنین اوضاعواحوالی حساس حزب کمونیست ایران با آگاهی از رسالت تاریخیاش و در مقام نیروی سیاسیای نو، نیرویی نو که جهانبینیای علمی داشت و متکی به انترناسیونالیسم پرولتری بود، بنا به سرشت و سیمای انقلابی و مردمیاش و با دفاع پیگیر و بیخدشه از منافع تودههای تهیدست و بیحق شهر و روستا، بهویژه طبقهٔ کارگر نوپای ایران توانست درعرصهٔ سیاست و مبارزهٔ طبقاتی درمیهن ما نقش و نفوذ اجتماعیای معتبر بهدست آورد.
در سالهای آغازین دهۀ دوم قرن بیستم میلادی- و در خلال سالهای آخر قرن سیزدهم خورشیدی- در عرصهٔ تحولها و رویدادهای بینالمللی شعلههای انقلاب کبیر سوسیالیستی اکتبر در روسیه از دل بحرانهای عمومی دنیای سرمایهداری و جنگ جهانی اول سر کشید. این رویداد تاریخی تغییر سیمای جهان و آغاز دورانی نو در زندگی بشر را نوید داد. در همسایگی میهن ما دولت کارگران و دهقانان و حکومت شوراها حاکم شد. پیروزی انقلاب اکتبر جنبش کارگری و رهائیبخش ملی در چهار گوشه جهان را تقویت کرد. این رخدادِ دورانساز بهلحاظ عینی و ذهنی وضعیتی مناسب را برای رشد و گسترش مبارزات ملی، ضدامپریالیستی، و خلقی در کشور ما پدید آورد. در چارچوب این اوضاع مشخص تاریخی جنبش مردم ایران علیه قرارداد اسارتبار سال ۱۲۹۸ خورشیدی (۱۹۱۹میلادی) گسترش یافت. مطابق این قرارداد که با کمک دربار و وابستگانش در داخل کشور ما امضا شد، امپریالیسم انگلیس سلطهاش را بر سراسر ایران، در نواحی شمال، شمال شرقی، و جنوب کشور علناً برقرار میساخت.
حزب کمونیست ایران در بالندگی و رشد آگاهی و سازماندهی جنبش کارگری و سندیکائی نقشی تعیین کننده داشت. رفیق جانباخته عبدالحسین آگاهی در کتاب “تاریخ احزاب در ایران” دراینباره یادآور میشود در سال ۱۲۹۹ (۱۹۲۰ میلادی) “شورای مرکزی اتحادیههای کارگری تهران” برپا شد که در نوع خود اهمیتی بسزا داشت و در منطقهٔ ما کمنظیر بود. همین شورا بعداً توسعه یافت و اتحادیههای کارگری دیگر شهرها نیز به آن پیوستند. پرورش گروهی از کادرهای حزبی فعال و فداکار برای مشارکت در مبارزات کارگری و هدایت و بهثمر رساندن نتایج این مبارزات از خدمات و دستاوردهای انکارناپذیر حزب کمونیست ایران است. اعتصاب کارگران نفت در سال ۱۳۰۸، اعتصاب کارگران نساجی اصفهان در سال ۱۳۱۰، اعتصاب کارکنان راهآهن در سالهای ۱۳۱۰ و ۱۳۱۱، اعتصابهایی که هر یک بخشی مهم از تاریخ جنبش کارگری ایران بودهاند نتیجهٔ مبارزهٔ خستگیناپذیر فعالان “حزب کمونیست ایران” بوده است. چهرههای نامدار و پیشکسوت جنبش کارگری میهن ما ازجمله رفقای کارگر و مبارز علی امید، مرتضی حجازی، استاد علی بنا، محمد تنها، و محمدعلی کاوه در درون همین مبارزات کارگری پرورش یافتند.
حزب کمونیست ایران در زمینهٔ مبارزه برای کسب برابری حقوق زنان و مردان نیز در تاریخ معاصر ایران پیشاهنگ بوده است. کمی پس از تشکیل “نخستین کنگرۀ حزب کمونیست ایران” در شهر رشت در سال ۱۳۰۰ “جمعیت پیک سعادت نسوانِ” رشت با برنامهای مشخص بهمنظور بهدست آوردن حقوق سیاسی و اجتماعی زنان پایهگذاری شد. درهمین ایام در تهران “جمعیت نسوان وطنخواه” شکل گرفت که هدف آن رفع حجاب و مبارزه با خرافات بود. این تشکل مجلهٔ “جهان زنان” را انتشار میداد و با کوشش زنان مبارز این تشکل نخستین بار مراسمی برای روز ۸ مارس، روز جهانی زن، برپا شد و با استقبال فراوان مردم روبهرو گردید. همچنین تشکیل “اتحاد صنفی زنان” در اصفهان، “مجمع انقلاب زنان” در شیراز، و “انجمن نسوان” در قزوین، با مشارکت و فداکاری اعضا و فعالان “حزب کمونیست ایران” در این تشکلهای مبارز در امر دشوار دفاع از حقوق زنان- در جامعههایی بهشدت سنتی همچون جامعهٔ ایران بهویژه در آن دوران- و مبارزه با جهل و خرافه همراه بوده است. از درون این مبارزهٔ تابناکِ زنان چهرههای پیشکسوتان مبارز راه حقوق زنان همچون شمس کسائی، جمیله صدیقی، روشنک نوعدوست، محترم اسکندری، و سکینه شبرنگ برآمدند.
”حزب کمونیست ایران“ همچنین تجربه موفقیتآمیز حضور درمیان تودههای مردم و مشارکت در فعالیت همراه با جمعیتها و سازمانهای اجتماعی و مترقی را در کارنامهٔ خود دارد. از زمرهٔ آنها همکاری و فعالیت با “جمعیت فرهنگ رشت”، “انجمن پرورش قزوین”، “جمعیت فرهیخت بندرانزلی”، و جز اینها، از تلاشهای فراموشنشدنی فعالیت حزب کمونیست ایران در بین جوانان، دهقانان، و روشنفکران است. صد و شش سال پیش “حزب کمونیست ایران” نخستین بار اندیشهوَرزی علمی-سیاسی و تحلیل علمی مسئلههای اجتماعی و سیاسی را در ایران مطرح و متداول کرد و این شیوۀ اندیشهورزی و تحلیل همراه با اسلوب بر حیات سیاسی جامعهٔ ما تأثیر خاص خود را بهجا گذاشت. مطبوعات حزب کمونیست ایران آغازگر ایجاد تحولی عمده و مترقی در فرهنگ ملی بودند. روزنامهها و نشریههائی همچون “حقیقت”، “اقتصاد ایران”، “کار”، “پیکار”، و مجلههائی نظیر “خلق” و “جرقه”، و نشریات علمینظریای مانند “ستاره سرخ” و “دنیا” گواه نقش سترگ و اثرگذار حزب کمونیست ایران در تحول کیفی، سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی ایران است. به این دلیل شماری از آگاهترین روشنفکران نامدار ایرانی چون دهخدا، ملکالشعرایِ بهار، و استاد بهمنیار(دهقان) در دورههائی از فعالیتشان زیر تأثیر اندیشههای حزب کمونیست ایران قرار داشتند. همچنین ترویج جهانبینی علمی مارکسیسملنینیسم در شکل منظم و سازمانیافتهاش نیز یکی از جنبههای مهم فعالیت حزب کمونیست ایران بود و فعالان این حزب در مطبوعاتشان به تبلیغ و ترویج سه بخش عمدۀ این جهانبینی یعنی سوسیالیسم علمی، اقتصاد سیاسی، و فلسفۀ ماتریالیسم دیالکتیک پرداختند.
در سیر فعالیت حزب کمونیست ایران شخصیتهایی برجسته مبارزه کردهاند و هریک از آنان برای میهن و جنبش کارگریکمونیستی ایران خدمتهایی ارزنده انجام دادهاند. در این بین از شخصیت نامدار انقلاب مشروطیت حیدر عمواوغلو، اسدالله غفارزاده، سیروس بهرام، آوتیس میکائیلیان (سلطانزاده)، کامران آقازاده، کریم نیکبین، علی امید، جعفر پیشهوری، حسابی، نصرالله شیخزاده، لادبُن اسفندیاری (برادر نیما یوشیج)، ذره، تقی اِرانی، سرهنگ سیامک، و عبدالصمد کامبخش میتوان نام برد.
مبارزۀ خستگیناپذیرحزب کمونیست ایران ازهمان آغاز کینهٔ ارتجاع ایران و همهٔ نیروهای واپسگرا را برانگیخت. پس از استقرار حکومت دیکتاتوری رضاخان در سال ۱۳۰۴ حملههای نیروهای ارتجاعی برضد جنبش کارگری و اتحادیهای ابعادی تازه و گستردهتر پیدا کرد. در همین سال ۱۳۰۴ و در آستانۀ انتخابات مجلس شورای ملی، “شورای مرکزی اتحادیههای کارگری تهران” بهفرمان رضاشاه منحل شد و کارزاری گسترده برضد کمونیستها و نیروهای چپ آغاز گردید. سرانجام، درسال ۱۳۱۰ رضاشاه قانونی ننگین را از تصویب مجلس دست نشاندهاش گذراند که بعدها به “قانون سیاه” معروف شد. طبق این قانون، هرگونه فعالیت سیاسی کمونیستی در ایران ممنوع شد. در همین سال دکتر تقی اِرانی به جمع رهبری “حزب کمونیست ایران” پیوست. این رهبری جدید که هدفش متحد کردن ردههای تشکیلاتی حزب بود در اوائل سال ۱۳۱۱ انتشار نشریهٔ “دنیا” را آغاز کرد که یک نشریهٔ سیاسی و تئوریکی کمونیستی بود، پلیس رضا شاه در سال ۱۳۱۵ تقی اِرانی و عدهای از رهبران، کادرها، اعضا، و هواداران حزبی ازجمله اعضای کمیتهٔ مرکزی حزب کمونیست ایران را دستگیر و بازداشت کرد. این عده بعدها به “گروه پنجاهوسهنفر” معروف شدند. بازداشت این ۵۳ نفر به ازهم پاشیدن “حزب کمونیست ایران” منجر شد. چندی بعد تقی اِرانی که موتور محرک حزب بود، در زندان رضاشاهی بر اثر شکنجههائی که بر او اعمال شده بود جان باخت.
پس از برکنار کردن رضاشاه از قدرت بهوسیلهٔ نیروهای متَفِقین و آزاد شدن افراد “گروه پنجاهوسهنفر” و دیگر زندانیان سیاسی، در مهرماه ۱۳۲۰ حزب تودهٔ ایران، در مقام حزب طبقۀ کارگر و زحمتکشان ایران و ادامهدهندهٔ راستین راه حزب کمونیست ایران، بنیاد گذاشته شد و به عرصهٔ فعالیت گام نهاد و بار دیگر پرچم رزم طبقهٔ کارگر و زحمتکشان در میهن ما را بهاهتزاز درآورد.
ما تودهایها، وارثان سنتهای انقلابی “حزب کمونیست ایران”، پرچم اتحادِ عمل و همکاریِ همهٔ نیروهای راستین مدافع مردم و میهن در مسیر گذار به مرحلهٔ ملیدموکراتیکِ تحولهای اجتماعی در چارچوب جبههٔ واحد ضد دیکتاتوری را همچنان برافراشته نگه میداریم و به مبارزه در این راه ادامه خواهیم داد.
تجاوزهای نظامی کنونی امپریالیسم آمریکا و رژیم جنایتکار اسرائیل به ایران بر اوضاع سیاسیاجتماعی کشورمان و آیندهاش تأثیرهایی مهم بهجا گذاشتهاند. در اوضاعواحوالی که خواستهای بهحق کارگران و زحمتکشان میهنمان و پایان یافتن حکومت دیکتاتوری و استقرار حاکمیتی برخاسته از ارادهٔ مردم، استحکام هرچه بیشتر استقلالِ ملی، ادامهٔ مبارزه در جهت دفع شرارتهای امپریالیستی، قانونی شدن آزادیهای دموکراتیک و عدالت اجتماعی، و برقراری و دوام صلح که آرمانهای “حزب کمونیست ایران” با وجود گذشت بیش از یک سده مبارزهٔ تاریخی و ازجانگذشتگی مبارزان این حزب همچنان در دستورکار مبارزهٔ روز ما تودهایها است صدوششمین سالگرد بنیادگذاری “حزب کمونیست ایران” را گرامی میداریم.
***
به نقل از «بسوی آینده» شمارۀ ۱۶، مرداد ۱۴۰۵