چرا «هوش مصنوعی» با سرعت پیشرفت زیاد به‌طورِ رایگان در اختیار عموم مردم قرار گرفته است؟

ب. عدل

 مقدمه

“هوش مصنوعی” (Artificial Intelligence) در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین فناوری‌های جهان تبدیل شده است. ابزارهایی مانند ChatGPT، Gemini و Copilot تنها نمونه‌هایی از سامانه‌های هوش مصنوعی هستند که میلیون‌ها نفر در سراسر جهان به‌صورت رایگان یا با هزینه‌ای اندک از آن‌ها استفاده می‌کنند. این موضوع این پرسش را مطرح می‌کند که چرا شرکت‌های بزرگ فناوری با وجود هزینه‌های بسیار بالا به‌منظور توسعه و نگهداری این سامانه‌ها آن‌ها را به صورت رایگان یا با نسخه‌هایی رایگان در اختیار عموم قرار داده‌اند و چرا پیشرفت این فناوری با چنین سرعتی ادامه دارد؟ پاسخ این پرسش را در عامل‌هایی مرکب از عامل اقتصادی، فناورانه، رقابتی، و اجتماعی باید جست‌وجو کرد.

دلایل رایگان بودن هوش مصنوعی

در زمرهٔ مهم‌ترین دلیل‌ها برای رایگان بودن بسیاری از سامانه‌های هوش مصنوعی استفاده کردن از مدل اقتصادی ”فریمیوم (Freemium) ”است. در این مدل، کاربران به امکانات پایه به صورت رایگان دسترسی دارند، اما برای استفاده از قابلیت‌های پیشرفته‌تر باید اشتراک خریداری کنند. این روش باعث می‌شود تعداد کاربران افزایش یابد و بخشی از آنان در آینده به مشتریان خرید اشتراک تبدیل شوند. شرکت‌ها از این طریق ابتدا جمعی پرشمار از کاربران را جذب کرده و سپس بخشی از آنان را به مشتریان خرید اشتراک تبدیل می‌کنند. این روش در بسیاری از خدمات دیجیتال موفق بوده و اکنون در حوزۀ هوش مصنوعی نیز به کار گرفته می‌شود^۱.

دلیل دیگر، جمع‌آوری بازخورد کاربران است. میلیون‌ها کاربر روزانه از سامانه‌های هوش مصنوعی استفاده می‌کنند و با پرسش‌ها و کاربردهای متنوع خود نقاط قوت و ضعف این سامانه‌ها را آشکار می‌کنند. این اطلاعات به توسعه‌دهندگان این سامانه‌ها کمک می‌کند تا کاربردهای مدل‌های هوش مصنوعی را بهبود بخشند، خطاها را کاهش دهند، و قابلیت‌هایی جدید ایجاد کنند. همچنین، رقابت شدید میان شرکت‌های بزرگ فناوری مانند OpenAI، Google، Microsoft وMeta   در گسترش دسترسی رایگان به هوش مصنوعی نقشی مهم دارد. هر شرکت تلاش می‌کند کاربرانی بیشتر جذب کند و سهمی بیشتر از بازار آیندۀ هوش مصنوعی را به دست آورد. بنابراین ارائهٔ نسخه‌های رایگان راهی محسوب می‌شود برای معرفی فناوری و افزایش اعتماد کاربران  به آن.

دلایل سرعتِ بالا در پیشرفتِ هوش مصنوعی

پیشرفتِ سریعِ هوش مصنوعی نتیجۀ چند عامل هم‌زمان است. نخست، افزایش قدرت سخت‌افزارها، به‌ویژه پردازنده‌های گرافیکی (GPU)، امکان آموزش مدل‌های بسیار بزرگ را فراهم کرده است. دوم، حجم عظیم داده‌های دیجیتال موجود در اینترنت، کتاب‌ها، مقالات، و سایر منابع، زمینهٔ آموزش مدل‌های پیشرفته را فراهم می‌کند. عامل مهم دیگر، سرمایه‌گذاری گسترده شرکت‌های فناوری و سرمایه‌گذاران است. میلیاردها دلار در توسعه زیرساخت‌ها، مرکزهای داده و پژوهش‌های مرتبط با هوش مصنوعی سرمایه‌گذاری شده است. این سرمایه‌گذاری‌ها موجب شده است پژوهشگران بتوانند مدل‌هایی قدرتمندتر و دقیق‌تر تولید کنند. همچنین، همکاری میان دانشگاه‌ها، مرکزهای تحقیقاتی و شرکت‌های خصوصی سبب شده است دستاوردهای علمی با سرعتی بیشتر به محصولات کاربردی تبدیل شوند. انتشار مقاله‌‌های علمی، توسعهٔ نرم‌افزارهای متنِ‌باز (Open Source Software)، و به‌اشتراک‌گذاشتن برخی فناوری‌ها نیز روند پیشرفت هوش مصنوعی را تسریع کرده است.

مزایا و چالش‌ها در دسترسیِ عمومی به هوش مصنوعی

دسترسی عمومی به هوش مصنوعی مزایایی فراوان دارد. این فناوری به یادگیری، پژوهش، افزایش بهره‌وری، ترجمه، برنامه‌نویسی، تولید محتوا، و حل مسائل مختلف می‌تواند کمک کند. بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک نیز بدون نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین می‌توانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای توسعه فعالیت‌های‌شان استفاده کنند. با این حال، گسترش سریع هوش مصنوعی چالش‌هایی نیز ایجاد کرده است. به این معنا که در زمینه‌های حفظِ حریمِ خصوصی، انتشار اطلاعات نادرست، سوءِاستفاده از فناوری، تأثیر گذاشتن بر بازارِ کار، و مسائل اخلاقی نگرانی‌هایی درباره آن وجود دارد. به همین دلیل، بسیاری از دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی در حال تدوین قانون‌ها و استانداردهایی برای استفادهٔ مسئولانه از هوش مصنوعی هستند.

نتیجه‌گیری

رایگان بودن بسیاری از خدمات هوش مصنوعی به معنای رایگان بودنِ توسعهٔ آن نیست، بلکه بخشی از یک راهبرد اقتصادی و رقابتی است. شرکت‌ها با ارائهٔ نسخه‌های رایگان، کاربرانی بیشتر را جذب می‌کنند، وضعیت محصولات‌شان را بهبود می‌بخشند، و زمینهٔ درآمدزاییِ آینده را فراهم می‌کنند. از سوی دیگر، پیشرفت سریع هوش مصنوعی نتیجهٔ ترکیب سرمایه‌گذاری‌های کلان، پیشرفت کیفیت سخت‌افزار، دسترسی به داده‌های گسترده، و رقابت جهانی است. اگرچه این فناوری فرصت‌هایی فراوان برای آموزش، اقتصاد، و زندگی روزمره ایجاد کرده است، اما استفادهٔ مسئولانه و قانون‌مند از آن برای کاهش خطرهای احتمالی ضروری خواهد بود.

بن‌مایه‌ها

• OpenAI. (2024). About OpenAI. https://openai.com/about
• Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach(4th ed.). Pearson.
• Stanford University. (2024). AI Index Report 2024. Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence.
• UNESCO. (2021). Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. UNESCO.
• World Economic Forum. (2023). The Future of Jobs Report 2023. World Economic Forum.

***

به نقل از «بسوی آینده» شمارۀ ۱۶، مرداد ۱۴۰۵