انتخابات برزیل، جبههٔ بعدی جنگ واشنگتن علیه جهان چندقطبی است
در پی حمله‌های ترامپ به دولت لولا، حق حاکمیت ملی، و قانونمندی در برزیل، مانند دیگر کشورهای آمریکای لاتین در معرض تهدید قرار گرفته‌اند.
سخنرانی “لوئیز ایناسیو لولا داسیلوا” رئیس‌جمهور برزیل که برای رقابت در انتخابات آتی ریاست‌جمهوری مجدداً نامزد شده است در گردهمایی‌ای انتخاباتی در ریودوژانیرو، برزیل- شنبه ۳۱ مردادماه ۱۴۰۵(۲۲ اوت ۲۰۲۶).
روزنامهٔ “فایننشال تایمز” گزارش داده است دولت ترامپ به‌منظور اِعمال تحریم‌هایی جدید بر اساس قانون مگنیتسکی علیه “الکساندر دِ مورائس”، قاضی دیوان‌عالی برزیل، قاضی‌ای که ریاست پرونده‌ای را بر عهده داشت که به زندانی شدن “ژائیر بولسونارو”، رئیس‌جمهور سابق، به‌اتهام توطئه کودتا منجر شد درحال بررسی است. مردم برزیل بار دیگر در ماه اکتبر (مهر- آبان ۱۴۰۵) به پای صندوق‌های رأی خواهند رفت. رقیب اصلی رئیس‌جمهور کنونی، لوئیز ایناسیو لولا داسیلوا، سناتور “فلاویو بولسونارو”، پسر رئیس‌جمهور پیشین و زندانی است که کارزار انتخاباتی‌اش درحال حاضر با پروندهٔ “بانک مستر” (Banco Master)، یکی از بزرگ‌ترین کلاهبرداری‌های بانکی در تاریخ کشور برزیل گره خورده است.
توجیه رسمی برای اعمال تحریم‌های پیشنهادی دولت ترامپ، نقض حقوق بشر و آزادی مطبوعات عنوان شده است. با این حال، یکی از منابع آمریکایی خودِ “فایننشال تایمز”، آشکارا از مداخلهٔ دونالد ترامپ حمایت می‌کند. به‌گفتهٔ او، قاضی دِمورائس “به سراغ حامیان ترامپ رفته است؛ نه فقط ایلان ماسک، بلکه طرفداران ماگا در برزیل. حتی اگر خواهان روابط خوب با برزیل باشیم، بدیهی است که این فرد دشمن است”. هدف واقعی کاملاً روشن است: تنبیه این قاضی به دلیل پاسخگو کردن “بولسونارو”ی پدر در قبال تلاش او برای انجام کودتا و برهم زدن نتیجهٔ انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۲/ ۱۴۰۱. بولسونارو پس از شکست در برابر لولا در این انتخابات، با شماری از چهره‌های نزدیک به نیروهای نظامی برای لغو نتیجهٔ انتخابات توطئه کرد. در ۸ ژانویهٔ ۲۰۲۳/ ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۱ هواداران او به کنگرهٔ ملی، دیوان‌عالی فدرال، و کاخ ریاست‌جمهوری در برازیلیا یورش بردند تا زمینه را برای اجرای یک کودتا فراهم سازند.
پرونده حقوقی‌ای که از آن حمله ناشی شد و “دی مورائس” ریاست آن را بر عهده داشت، رئیس‌جمهور سابق را به زندان فرستاد. اکنون واشنگتن قصد دارد او را به دلیل صدور همین حکم تحریم کند. مقایسه این امر با امر مشابه آن در ایالات متحده آموزنده است: پس از یورش ۶ ژانویهٔ ۲۰۲۱/ ۱۷ دی‌ماه ۱۳۹۹ هیچ برخورد و پاسخگویی‌ای قابل مقایسه صورت نگرفت و دادگاه‌های برزیل استقلال بنیادین خود را نشان دادند، استقلالی که نهادهای قضایی همتای آمریکایی‌شان از آن برخوردار نیستند.
اگر این تحریم‌های پیشنهادی اجرا شوند، نخستین اقدام از این دست نخواهد بود. اردوگاه بولسونارو بارها از واشنگتن خواسته است مقام‌های برزیلی را تحریم کند. بولسونارو اسناد امنیت ملی را که به‌گفته دادگاه‌عالی فدرال در زمان زمامداری به‌سرقت رفته است را به سازمان‌های آمریکایی تحویل داده است. هر یک از این اقدام‌ها نیز با تقویم انتخاباتی برزیل هم‌زمان شده است.
در ژوئیهٔ ۲۰۲۵/ ۱۴۰۴ وزارت خزانه‌داری ایالات متحده قاضی دِمورائس را بر اساس “قانون جهانی مگنیتسکی” (Global Magnitsky Act) تحریم کرد. این نخستین بار بود که این ابزار علیه یک قاضیِ در حال خدمتِ عالی‌ترین دادگاه یک کشور به‌کار گرفته می‌شد. این سازوکار به واشنگتن اجازه می‌دهد دارایی‌های اتباع خارجی‌ای را که به فساد یا نقض حقوق بشر متهم می‌کند مسدود کند، اقدامی با دامنه‌ای فراسرزمینی که هیچ پایه و اساسی معتبر در حقوق بین‌الملل ندارد.
ادواردو بولسونارو، یکی دیگر از پسران رئیس‌جمهور پیشین که اکنون از دست دستگاه عدالت برزیل فراری است، در فضای مجازی با افتخار اعلام کرد که این مجازات مبارزات انتخاباتی او را توجیه می‌کند: “این احساس را دارم که مأموریت خود را به انجام رسانده‌ام”. همچنین در سال ۲۰۲۵/ ۱۴۰۴ ادواردو بولسونارو و پائولو فیگِیریدو، نوهٔ ژوائو فیگِیریدو، آخرین دیکتاتور نظامی برزیل، با مارکو روبیو، وزیر امور خارجهٔ کنونی ایالات متحده، و ترامپ در کاخ سفید دیدار کردند تا تحقیقاتی در زمینه‌های تجارت دیجیتال، پرداخت‌های الکترونیکی، تعرفه‌ها، و مالکیت فکری را خواستار شوند. چند هفته بعد، نمایندهٔ تجاری ایالات متحده پرونده‌ای را بر اساس بخش ۳۰۱ آغاز کرد و ترامپ در نامه‌ای سرگشاده تعرفهٔ ۵۰ درصدی بر کالاهای برزیلی اعلام کرد و لغوِ این تعرفه را به آزادی بولسونارو مشروط ساخت. ترامپ همچنین محکومیت او را یک “تسویه‌حساب سیاسی” (witch-hunt) خواند.
در محکوم کردن “پیگردهای سیاسی” در برزیل از سوی واشنگتن تناقضی شگفت وجود دارد. در سال ۲۰۱۸/ ۱۳۹۷ خودِ لولا به اتهام‌هایی به زندان افتاد که دیوان‌عالی برزیل به این دلیل که قاضی این دیوان فاقد بی‌طرف بودن در صدور رأی علیه لولا بود بعدها آن‌ها را لغو کرد. دادگستری ایالات متحده به‌طورفعال در آن پرونده قضایی علیه لولا همکاری کرده بود، همکاری‌ای که به حذف نامزد پیشتاز از رقابت ریاست‌جمهوری (یعنی لولا) و تحویل پست ریاست‌جمهوری برزیل به ژائیر بولسونارو منجر شد. به بیان کوتاه، واشنگتن با انتخاباتی مستقل در برزیل چنان برخورد می‌کند که گویی مسئله‌ای داخلی و تحت اختیار خودش است. برای لولا این رقابت دیگر فقط برای پیروزی و رسیدن به مقام ریاست‌جمهوری برای دوره‌ای دیگر نیست، بلکه مربوط به اثبات این است که با دخالت‌هایی از این نوع می‌توان مقابله کرد و آن‌ها را شکست داد، الگویی که اکنون تمام کشورهای جنوب جهانی با دقت آن را دنبال می‌کنند.
قلمرویی بدون صاحب
این استراتژی تنها علیه برزیل نیست. رئیس‌جمهور ونزوئلا ربوده شده است. کوبا زیر یک محاصره انرژی قرار دارد که هدف آن به زانو درآوردن این کشور است. در کلمبیا نیز به تازگی با حمایت واشنگتن، یک رئیس‌جمهور راست افراطی سوگند ریاست‌جمهوری یاد کرده است. شبه‌فاشیست‌های طرفدار ترامپ اکنون در شیلی، آرژانتین، و هندوراس حکومت می‌کنند. این “دکترین مونرو” در کسوتی قرن‌بیست‌ویکمی است: آمریکای لاتین همراه با دادگاه‌ها، انتخابات‌ها، منابع طبیعی، و سیاست‌های تجاری‌اش همگی تحت نظارت واشنگتن قرار دارند و همچون منطقه‌ای بی‌صاحب و حیاط‌خلوتی برای ایالات متحده می‌ماند.
بااین‌همه، برزیل لقمه‌ای نیست که به‌راحتی از گلوی واشنگتن پایین برود. این کشور یکی از ۱۰ اقتصاد بزرگ جهان و از اعضای بنیانگذار “بریکس” (BRICS) است. حجم بازرگانی برزیل با چین اکنون بیش از تجارت با ایالات متحده است و تعرفه‌ها را، به همراه پکن، در “سازمان تجارت جهانی” (WTO) به‌چالش کشیده است. لولا در پاسخ به این فشارها بیش از پیش به‌سوی جنوب جهانی گرایش پیدا کرده است: او با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، هماهنگی می‌کند، قانون مقابله‌به‌مثل اقتصادی برزیل را به‌اجرا گذاشته و تلاش کرده است مسیر تجارت برزیل را از بازارهای آمریکا به‌سمت بازارهایی دیگر هدایت کند.
حمایت پکن تنها در حد حرف و موضع‌گیری سیاسی نیست، بلکه جنبه‌ای کاملاً عملی و ملموس دارد. چین اکنون خریدار بیش از یک‌چهارم کل صادرات برزیل است. این دو اقتصاد به‌طوری فزاینده حساب‌های خود را مستقیماً با رئال برزیل و یوان چین تسویه می‌کنند که توسط خط مبادله ۱۹۰ میلیارد یوانی بانک مرکزی – حدود ۲۸ میلیارد دلار – که در خارج از نیویورک تسویه می‌شود پشتیبانی می‌شود. سرمایه‌گذاری‌های چین در برزیل در سال ۲۰۲۵/ ۱۴۰۴ به ۶/۱ میلیارد دلار رسید و شرکت خودروسازی BYD اکنون در کاماچاری، در محل کارخانه‌ای که شرکت فورد در سال ۲۰۲۱ / ۱۴۰۰ آن را رها کرد به مونتاژ کردن خودروهای برقی مشغول است.
هنگامی که تعرفه‌های ماه ژوئیه به‌اجرا درآمد شی جین‌پینگ، رهبر چین، با لولا تماس تلفنی گرفت و حمایت پکن از حاکمیت برزیل در برابر “مداخلهٔ خارجی” را اعلام کرد. در طول همان سال نیز دو کشور رکوردی جدید در حجم تجارت دوجانبه به ثبت رساندند. هرچه بخش بیشتری از روابط اقتصادی دو کشور خارج از چارچوب دلار انجام شود، امکان اعمال فشار از سوی خزانه‌داری خصمانهٔ ایالات متحده نیز کمتر خواهد شد. اکنون جبههٔ اقتصادی سایه تهدید نظامی را نیز با خود دارد. در ماه مه (اردیبهشت- خرداد) ترامپ راهبرد ملی مقابله با تروریسم را امضا کرد که برای نخستین بار، در کنار جهادی‌ها و کارتل‌های مواد مخدر، از “نیروهای چپ افراطی خشونت‌طلب” نیز نام می‌برد. در ماه ژوئن (خرداد- تیر) دو شبکهٔ جنایی برزیلی به عنوان سازمان‌های تروریستی خارجی شناسایی شدند، عنوانی که هر فرد یا نهادی را که با آن‌ها ارتباط داشته باشد در معرض تحریم‌های ثانویهٔ ایالات متحده قرار می‌دهد. پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، از پایگاه نظامی ایالات متحده در خلیج گوانتانامو در کوبا اعلام کرد که ایالات متحده “نیمکره ما را پس می‌گیرد” و وعده داد که با همان ابزارهایی که زمانی القاعده و داعش را هدف قرار می‌داد، اهدافی را در آمریکای لاتین دنبال کند. پس از آن، وزارت امور خارجهٔ برزیل به کنگره هشدار داد که عنوان‌گذاری تروریستی می‌تواند برای توجیه اقدام نظامی آمریکا در خاک برزیل مورد استفاده قرار گیرد.
در ۱۶ اوت/ ۲۵ مرداد ۱۴۰۵، لولا کارزار انتخاباتی خود برای انتخاب مجدد را در “سائو برناردو دو کامپو” آغاز کرد. “سائو برناردو دو کامپو” حومه‌ای صنعتی است که او (لولا) در آن در جریان مبارزات کارگران فلزکار علیه دیکتاتوری نظامی‌ای که واشنگتن در سال ۱۹۶۴ / ۱۳۴۳ به استقرار آن کمک کرده بود رهبری اعتصاب‌ها را بر عهده داشت و به همین دلیل نیز به زندان افتاد. او در ورزشگاه خطاب به حاضران گفت: “تا زمانی که زنده هستم از مبارزه دست نخواهم کشید و اجازه نخواهم داد راست‌گرایان پیروز شوند”. مبارزه آغاز شده است. پیروزی لولا در ماه اکتبر، پیروزی طبقهٔ کارگر برزیل، آمریکای لاتین، و نیروهای مترقی در سراسر جهان خواهد بود.
نوشته کارلوس مارتینز و سارا ویواکوا، روزنامه مورنینگ استار، ۳ شهریور ۱۴۰۵(۲۵ اوت ۲۰۲۶).
به نقل از «نامۀ مردم» شمارۀ ۱۲۶۸، ۱۶ شهریور ۱۴۰۵
