سیلاب‌های ویرانگر برای دومین بار نپال را دربر گرفتند
کاتماندو، نپال- در پی فاجعهٔ سیلاب ناگهانی که همچنان در مرز نپال و چین در حال گسترش است دست‌کم ۳۸۹ نفر جان باخته‌اند و ۱۴۰۰ نفر مفقود شده‌اند و انتظار می‌رود شمار قربانیان باز هم افزایش یابد. اندکی پس از ساعت ۸:۳۰ صبح روز ۴ شهریور (۲۶ اوت)، دیواری از آب، یخ، و سنگ با شدت از درهٔ رودخانهٔ بهوتِ کوشی در مرز شمالی نپال با تبت به سمت پایین سرازیر شد.
این دومین بار در طول ۱۴ ماه گذشته است که سیلاب از همین دره سرازیر شده و همان پل، همان بزرگراه، و همان شهر مرزی را از بین برده است. مقام‌های نپالی، پژوهشگران محیط‌زیست، و ساکنان این دره بیش از پیش بر این باورند آنچه در اینجا بارها رخ می‌دهد حاصل بدشانسی یا رویدادی پیش‌بینی‌ناپذیر در طبیعت نیست، بلکه نتیجهٔ ساخت‌وساز و شکل‌گیری محیطی است که مستقیماً در مسیر خطرناکی قرار گرفته که اکنون طی اندکی بیش از یک سال دو بار رخ داده است.
منشأ این سیلاب در حدود ۳۵ کیلومتری بالادست، در ارتفاعات حوزهٔ آبریز لِنده خولا، قرار داشت. تودهٔ بزرگی از یخ و سنگ از دامنه‌ای جدا شد و به داخل رودخانه سقوط کرد، سدی شد، و مسیر رودخانه را مسدود ساخت. آب در پشت این تودهٔ آوار جمع شد تا اینکه سد فروریخت و حجم انباشته‌شدهٔ آب یکباره به سمت پایین‌دست رها شد. تقریباً هم‌زمان، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۴/۴ ریشتر در سمت تبتی مرز ثبت شد. اینکه آیا این زمین‌لرزه باعث فروریختن سد شده است یا نه، هنوز مشخص نشده است و دانشمندان نپالی نیز در بیان این موضوع با احتیاط تأکید کرده‌اند چنین ارتباطی هنوز اثبات نشده است. حتی محل وقوع این فروریختگی نیز مورد اختلاف است: تحلیل مقدماتی تصویرهای ماهواره‌ای آن را در سمت نپالی مرز نشان می‌دهد، در حالی که تحلیلگران دیگر محل آن را در عمق خاک تبت قرار می‌دهند. ساعتی پس از آن، این سیلابِ ناگهانی ایستگاه مرزی راسواگادی و پل دوستی چین و نپال- معروف به پل میتری- را که گذرگاه نپال به سوی چین است ویران کرد. سیلاب از تیموره، روستایی تجاری در منطقهٔ مرزی عبور کرد و محل احداث یک بندر خشک را که سال‌ها در دست ساخت بود درهم کوبید. سپس به سیابرّوبِسی، شهرکی تجاری که جاده در آن به پایان می‌رسد و مسیر پیاده‌روی به درهٔ لانگتانگ از آنجا آغاز می‌شود، رسید. سیلاب همچنین حدود ۴۲ کیلومتر از بزرگراه پاسانگ لامو، تنها مسیر زمینی نپال به تبت، را با خود برد و به ظرفیت تولید حدود ۷۰۰ مگاوات برق‌آبی در امتداد رودخانه‌های بهوتِ کوشی و تریشولی آسیب رساند. سازمان گردشگری نپال تا زمان انتشار این گزارش اعلام کرد بسیاری از صدها نفری که هنوز از سرنوشتشان اطلاعی در دست نیست گردشگر هستند و اکثریت قریب‌به‌اتفاق آنان اتباع خارجی هستند زائرانی هندی که از کوه کایلاش بازمی‌گشتند، کوهنوردانی که عازم لانگتانگ بودند، و بازرگانانی که از مرز عبور می‌کردند. هر دو آمار موقتی بودند و تا روز پنجشنبه، با رسیدن تیم‌های نجات به منطقه‌های پایین‌تر همچنان افزایش می‌یافتند. گزارش‌های ثبت‌شده در دفتر پلیس ابعاد هولناک گسترهٔ سیلاب را نشان می‌دهد. از میان ۹۵ جسدی که در نخستین روز پیدا شد، تنها یک جسد در منطقهٔ راسوا، یعنی محل آغاز سیلاب، کشف شد. بقیهٔ اجساد از رودخانه، در فاصله‌ای بیش از ۲۰۰ کیلومتر پایین‌تر از محل وقوع سیلاب، بیرون کشیده شدند.
سیلابی که نپال پیش‌تر نیز شاهد آن بوده است
بیش از یک سال پیش، در۱۷ تیر ۱۴۰۴ (۸ ژوئیهٔ ۲۰۲۵)، دریاچه‌های یخچالیِ سطحی واقع بر روی یخچال پورِپورو در تبت، در ارتفاع حدود ۵,۱۵۰ متری، به‌طور ناگهانی تخلیه شدند. تصویرهای ماهواره‌ای نشان داده بود که مساحت این مجموعهٔ دریاچه‌ها پیش از تخلیه به حدود ۶۳۸ هزار متر مربع رسیده بود. آن سیلاب، پل دوستی چین و نپال در راسواگادی را ویران کرد، به هفت پروژهٔ برق‌آبی که در مجموع حدود ۸ درصد از ظرفیت تولید برق نپال را تشکیل می‌دادند آسیب رساند، و دست‌کم ۲۸ نفر را کشت. همچنین حدود ۶۰ درصد از بندر خشک تیموره را تخریب کرد؛ تأسیساتی با بودجهٔ ۸/۲ میلیارد روپیه (۳ /۱۸میلیون دلار آمریکا) که با سرمایه‌گذاری چین در حال ساخت بود و تنها ۸ درصد پیشرفت کرده بود و قرار بود در اوایل سال ۲۰۲۶ افتتاح شود. انبارها، محوطه‌های پارکینگ، و دیوارهای حائل کنارهٔ رودخانه درهم کوبیده شدند. یکی از کارکنان گمرک محل پس از این حادثه گفت این تأسیسات “به وضعیتی بازگشته است که ده سال پیش داشت.” سازمان آب رسانی و هواشناسی نپال تا زمانی که سیلاب سال ۲۰۲۵ به بِترَواتی، در حدود ۶۰ کیلومتری پایین‌دستِ نقطه‌ای که آب از چین وارد خاک نپال شده بود نرسید، از وقوع آن مطلع نشد. در ۱۴ ماه فاصله میان آن سیلاب و سیلاب کنونی این شکاف در سامانهٔ شناسایی و هشدار هرگز برطرف نشد. نپال هنوز هیچ سازوکاری برای دریافت داده‌های هیدرولوژیکی لحظه‌ای از سمت چینی مرز ندارد. هنگامی که موج سیلاب وارد رودخانهٔ بهوتِ کوشی می‌شود، زمان موجود برای هشدار دادن به ساکنان منطقه‌های پایین‌دست تنها در حد چند دقیقه است. پل دوستی از آن زمان بازسازی و با نامی جدید، پل میتری (در زبان نپالی به معنای “دوستی” است)، دوباره افتتاح شده بود و بندر خشک نیز همچنان در حال تعمیر بود. هر دو، روز چهارشنبه، بار دیگر ویران شدند.
عملیات امداد
عملیات امداد ظرف چند ساعت آغاز شد و به دلیل تخریب جاده منتهی به محل فاجعه توسط سیل، عملیات به طور کامل متوقف شد. ارتش نپال، پلیس نپال و نیروهای مسلح پلیس بلافاصله به محل اعزام شدند و بالگردهای ارتش حامل تیم‌های پزشکی و هواپیماهای خصوصی در حالت آماده‌باش قرار گرفتند. دسترسی هوایی، در حال حاضر، تا حد زیادی تنها راه رسیدن به منطقه است.
نخست‌وزیر، بالندرا شاه، جلسهٔ سازمان ملی کاهش خطر بلایا و مدیریت بحران و سپس شورای ملی را تشکیل داد. هیئت دولت، شهرداری‌های آسیب‌دیده در مناطق راسوا، نوواکوت و دهادینگ را برای مدت سه ماه به‌عنوان منطقه‌های بحران‌زده اعلام کرد و بدین ترتیب امکان خریدهای اضطراری و دریافت کمک‌های خارجی فراهم شد. دولت دستور داد مجروحان از طریق بیمارستان‌های دولتی و مراکز درمانی ارتش به‌صورت رایگان درمان شوند، بر اساس قوانین موجود به خانواده‌های داغدار غرامت پرداخت شود، برای آوارگان غذا و سرپناه فراهم شود و جاده‌ها، برق، آب آشامیدنی و ارتباطات مخابراتی دوباره برقرار شوند. به ساکنان منطقه‌های کم‌ارتفاع در پایین‌دست نیز دستور داده شد به منطقه‌های مرتفع‌تر منتقل شوند.
چشم‌اندازی که بر اساس احتمالِ خطر بازسازی شده است
پژوهشگرانی که توسعهٔ این منطقه را مطالعه می‌کنند آنچه را در اینجا رخ داده است نه یک حادثه یا صرفاً ناکامی در پیش‌بینی خطر، بلکه نتیجهٔ قابل پیش‌بینیِ الگویی از توسعه می‌دانند که رشد اقتصادی و منافع سرمایه‌گذاران خارجی را بر منافع مردمی که در منطقهٔ در معرض خطر زندگی می‌کنند در اولویت قرار می‌دهد. جغرافی‌دانان گِیلِن مِرتِن و آستین لُرد که سال‌ها به مطالعهٔ اقتصاد سیاسی زیرساخت‌های هیمالیا پرداخته‌اند استدلال می‌کنند این مردم، همراه با دیگر پژوهشگران، اغلب بر تصمیم‌های مربوط به زیرساخت‌ها و توسعه کم‌ترین نفوذ را دارند، تصمیم‌هایی که میزان در معرض خطر قرار گرفتن آنان در برابر بلایا را تعیین می‌کنند و بیش از پیش تحت تأثیر دولت‌های ثروتمندتر و سرمایهٔ بین‌المللی قرار می‌گیرند. رابطه میان مردم و رودخانه در اینجا همیشه این‌گونه نبوده است. سکونتگاه‌های سنتی تامانگ در این دره با هدف کاهش خطر سیلاب ساخته شده بودند: زمین‌های کشاورزی و شالیزارها اغلب در نزدیکی رودخانه قرار داشتند، جایی که نزدیکی به آب موجب حاصلخیزی آن‌ها می‌شد، در حالی که خانه‌های دائمی در ارتفاعات بالاتر دامنه‌های دره و دور از منطقه‌هایی که بیشتر در معرض سیلاب بودند ساخته می‌شدند. سیلاب به‌منزلهٔ رویدادی استثنایی که باید از میان برداشته شود تلقی نمی‌شد، بلکه همچون وضعیتی تکرارشونده در نظر گرفته می‌شد که محل استقرار سکونتگاه‌ها و شیوه‌های کشاورزی بر اساس آن سازماندهی می‌شدند. بااین‌همه، در ۷۰ سال گذشته، امر توسعه این رابطه را به‌طور اساسی دگرگون کرده است. جاده‌ها، مهاجرت از منطقه‌های روستایی و گذار از معیشت‌های کشاورزی به سوی اقتصادهای مبتنی بر دستمزد، محل زندگی و کار مردم را از نو سازمان داده‌اند. جاده‌ها اغلب در امتداد دشت‌های سیلابی ساخته می‌شوند، زیرا احداث آن‌ها در این مسیرها آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر است؛ سپس خانه‌ها و کسب‌وکارها نیز در امتداد جاده شکل می‌گیرند و منطقه‌های مسکونی دقیقاً در محل‌هایی متمرکز می‌شوند که بیشترین میزان آسیب‌پذیری در برابر سیلاب را دارند. به‌گفتهٔ پژوهشگران و مقام‌های محلی، آنچه پدیدار شده است صرفاً افزایش آسیب‌پذیری فیزیکی نیست، بلکه دگرگونی در شرایط اجتماعی و اقتصادی‌ای است که در وهلهٔ اول آسیب‌پذیری را باعث می‌شوند. بر اساس یک معیار جهانی، نپال مسئول انتشار تقریباً ۰۵/۰ درصد از انتشار کنونی دی‌اکسید کربن جهان و ۰/۰۱ درصد از انتشار تجمعی آن از سال ۱۷۵۱ / ۱۱۳۰ خورشیدی تا کنون است. هر شهروند نپالی به‌طور متوسط سالانه ۶۳/۰ تُن دی‌اکسید کربن منتشر می‌کند. این کشوری است که تقریباً هیچ نقشی در گرمایش نداشته و اکنون با برچیدن برج‌های آب خود، پل‌ها، نیروگاه‌ها، درآمد تجاری، جاده‌ها و انسان های خود را به دلیل گرمایش از دست می‌دهد، سریع‌تر از آنکه بتواند بازسازی‌شان کند. یک دهه پیش، تیمور روستایی با حدود ۵۰۰ نفر جمعیت بود. جاده، پست گمرکی و بندر خشک، این روستا را به شهری پررونق تبدیل کرد. مردم پس از سال‌ها مهاجرت کاری به خارج از کشور، به اینجا بازگشتند، زیرا برای نخستین بار طی سال‌های گذشته، در داخل کشور کاری برای انجام دادن وجود داشت. کاری که صبح روز چهارشنبه، با وقوع سیلاب، از بین رفت.بی‌ثباتی در اینجا یک استعاره نیست. این وضعیت، شرط تأمین معیشت در دره‌ای باریک است که خطر بالا دست آن با سرعتی بیش از آنچه کسی بتواند اندازه‌گیری کند در حال تغییر است. در آن سوی مرز، در همسایگی کشوری که داده‌های خود را به اشتراک نگذاشته است؛ با اتکا به پس‌اندازهایی که قابل بازیابی نیستند؛ و در کشوری که مسبب مشکلی نبوده است که اکنون مردمش ناگزیر به تحمل پیامدهای آن هستند. این همه ماجرا نیست. آینده نپال تحت تأثیر تغییرات اقلیمی بی‌ثبات است، ولی مردم این کشور تنها با این بی‌ثباتی تعریف نمی‌شوند. مهاجرانی که به تیمور بازگشتند، یک بار در همین جا شهری پررونق ساختند. اینکه آیا آنان فرصت و منابع لازم را برای انجام دوباره این کار به دست می‌آورند، اکنون، بار دیگر، یک پرسش بی‌پاسخ است.
نوشتهٔ سباستین دی پیرو، نشریه دنیای مردم (متعلق به حزب کمونیست آمریکا)، ۵ شهریور ۱۴۰۵ (۲۷ اوت ۲۰۲۶).
به نقل از «نامۀ مردم» شمارۀ ۱۲۶۹، ۳۰ شهریور ۱۴۰۵
