نقش کلیدی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در سرمایه داری جهانی و استثمار کارگران مهاجر
بررسی نقش کلیدی کشورهای عربی حوزهٔ خلیج فارس در سرمایه داری جهانی و استثمار کارگران مهاجر بهوسیلهٔ این کشورها برای درک کامل موقعیت کارگران مهاجر در کشورهای عربی حوزهٔ خلیج فارس لازم است تا جایگاه این کشورها در اقتصاد جهانی و رابطه آنها با ساختار قدرت در ایالات متحده دانسته شود.
بیش از نیمی از ۶۲ میلیون ساکنان کشور های عضو “شورای همکاری خلیج فارس” کارگران خارجیای مهاجر از سراسر جهان هستند. شمار عمده ای از آنان از منطقه جنوب آسیا آمدهاند. کارگران مهاجر در کشورهای عربی و “شیخنشین”های خلیج فارس و “سلطاننشین عمان” در تمام عرصههای اقتصاد از جمله در حوزههای ساختمان (ساخت و ساز)، کارهای خانگی، خرید و فروش، حمل و نقل، خدمات مهمانداری در رستورانها و هتلها، و نگهداری از زیرساختهای حیاتی – از جمله تأسیسات زیربناییای نظیر تأسیسات نفت و گاز و خدمات شهری – فعالیت میکنند. همان طور که در جدول ذیل نشان داده شده است، فقط در “شیخنشین”های خلیج فارس و “سلطاننشین عمان” بیش از ۷۲ درصد جمعیت از کارگران و اتباع خارجی هستند. در قیاس با کشورهای عضو “شورای همکاری خلیج فارس”، در کشور عراق عدهای بسیار محدود کارکنان خارجی برابر با کمتر از یکدهم درصد جمعیت کشور اشتغال دارند.
حضور این تعداد کارگران خارجی و اتباع سایر کشورها در کشورهایی با اقتصادی بومی (برای مثال در کشوری مانند “امارات متحده عربی”) نزدیک به۹۰ درصد کل ساکنان میرسد، حضوری که در جهان بیسابقه است. از اینرو تأثیر کشورهای “عضو شورای همکاری خلیج فارس” در اقتصاد سرمایهداری جهانی و اهمیت آن برای امپریالیسم لازم است بررسی شود.
“شیخنشینهای” خلیج فارس، “سلطاننشین عمان”، و “عربستان سعودی” تحولهای تاریخیای ملی مانند بسیاری از کشورهای دیگر در خاورمیانه عملاً سابقهای ندارند. کشورهای عربی خلیج فارس و عمان توسعهٔ اجتماعیای مستقل بهمعنای سنتی کشوری خودمختار از طریق تکامل اجتماعیای ارگانیک و مردمی تجربه نکردهاند. ساختارهای اجتماعی این کشورهای “ساختگی”۱ در دوران پسااستعمار امپراتوریهای عثمانی [ترکیهٔ سابق] و بریتانیا از بالا به پایین و در هدایت حاکمیتهای استبدادی بومیای قبیلهای- عشیرهای موروثی که توسط سرمایهگذاری نفتی خارجی نیروی کار ارزان کارگران مهاجر از کشورهای “درحالتوسعه” آسیا و آفریقا و مشارکتهای امنیتیای استراتژیک با قدرتهای استعماری- امپریالیستی غربی بهسرعت تقویت شد و تغییر یافت.
شیخنشینهای خلیج فارس، سلطان نشین عمان، و عربستان سعودی را نه فقط بهمنزلهٔ کشورهایی رانتی و استبدادیای منزوی، بلکه بازیگرانی اصلی در انباشتِ جهانیِ سرمایههای مالی باید دید. کارکرد اصلیِ این کشورها را بازیافت و انتقال مازاد درآمدِ نفت و گاز به مدارهای مالی سرمایهداری جهانی و توسعه زیرساختهای منطقه ای با توسل به اَبَراستثمارگری کارگران مهاجر میتوان تعریف کرد. این انتقال سرمایه از خلیج فارس به خارج برای پیشبرد هدفها و سیاستهای اقتصادی- سیاسی تأیید شده از سوی امپریالیسم آمریکا و دولتهای متحد آن انجام میگیرد. برای نمونه، به پرداخت میلیاردها دلار به بانکهای مرکزی مصر، یمن، اردن، تونس، و سودان در سالهای اخیر میتوان اشاره کرد، پرداختهایی که به ثبات و بقای رژیم این کشورها کمک میکند. کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس از سال ۲۰۱۳ / ۱۳۹۲ خورشیدی تا کنون، تنها به مصر بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار در قالب کمکهای مالی اضطراری (بسته های نجات)، سپردههای بانک مرکزی، و کمکهای اقتصادی ارائه کردهاند. افزون بر این، سرمایهگذاری خارجیای قابل توجه در حوزه مالیِ سایر کشورهای عربی در خارج از خلیج فارس (الجزایر، مصر، اردن، عراق، تونس، لیبی، سوریه، لبنان، و یمن) نیز از منطقه خلیج فارس سرچشمه میگیرد. در لبنان و اردن بیش از ۵۰ درصد از دارایی های بانکی کشور در اختیار بانکهای مرتبط با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس است. در هر کجا که سهم بانکهای دولتی نسبت به کل داراییهای بانکی ناچیز باشد، سهم بانک های مرتبط با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس بیشتر است. بر اساس آخرین بررسی ها، مجموع سرمایه گذاری های صندوق های ثروت ملی و سرمایه گذاران نهادهای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در ایالات متحده از مرز ۲ هزار میلیارد دلار فراتر رفته است؛ در این میان، تنها ارزش سهام شرکت های آمریکایی در سبد دارایی های رصد شده کویت، عربستان سعودی، و امارات متحده عربی بالغ بر ۷۷۶ میلیارد دلار برآورد می شود.
تا پیش از آغاز تجاوز نظامی به ایران، از نیروهای نظامی پنجاه هزار نفری آمریکا در خاورمیانه بیش از چهلوپنج هزار نفرشان در ۲۲ پایگاه نظامی در کشورهای عربی حوزهٔ خلیج فارس و دریای عمان مستقر بودند. نقش این کشورها در اجرای سیاستهای ویرانگرِ تأیید شده از سوی امپریالیسم آمریکا در عرصههای سیاسی، نظامی، و همچنین مداخلههای خرابکارانۀ آنها [این نیروهای نظامی] در سال های اخیر در خاور میانه و آفریقای شمالی را نیز میتوان دید. برای نمونه، در طی جنگ داخلی سودان در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۵ میلادی (۴ آبان ۱۴۰۴ خورشیدی)، نزدیک به شصت هزار نفر غیر نظامی از قبیله های “الزغاوة” و “الفور”۲، توسط نیروهای شبه نظامی سودان با کمکهای تدارکات و لجستیکی امارات متحده عربی در قتل عامی که به گفته خبرگزاریها نشانههای بارزی از نسل کشی داشت در شهر ال فاشر کشته شدند. پس از این قتل عام از سرنوشت دهها هزار نفر دیگر از سودانیهای غیر عرب ساکن ال فاشر نیز اطلاعی در دست نیست. در ارتباط با همین قتلعام دولت حزب کارگر استارمر در بریتانیا و چند دولت اروپایی دیگر از جمله فرانسه، دانمارک، و لیتوانی با وجود اطلاع از خطر امکان وقوع فاجعه ال فاشر در اقدام به جلوگیری از این قتل عام خودداری کردند. بعدها توضیح داده شد که دلیل این خودداری لزوم حفظ روابط حسنه بریتانیا و کشورهای اروپایی با دولت امارات متحده عربی و جلوگیری از ناخشنودی امیر این شیخنشین بوده است.

موقعیت کارگران و زحمتکشان مهاجر در کشورهای عربی حوزهٔ خلیج فارس و دریای عمان
کارگران و زحمتکشان مهاجر از جنوب و جنوب شرقی آسیا و آفریقا در وهلهٔ اول بهخاطر دریافت دستمزدهایی بالا در کشورهای خلیج فارس خانواده و محل زندگیشان را ترک میکنند و به دوری از زادگاه و خانوادههای خود، و دشواری زندگی در شرایط مسکونی فشرده و غیر بهداشتی در اردوگاههای کارگران مهاجر تن درمیدهند. برای نمونه، نسبت دستمزد برای یک کارگر ساختمانی غیرماهر در کشورهای حوزهٔ خلیج فارس بهطورمتوسط بین ۲٫۵ تا ۴٫۵ برابر مزد همان کارگر در هندوستان است. حقوق یک کارگر ساده در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس بین ۴۵۰ تا ۹۰۰ دلار آمریکا در ماه تخمین زده میشود.
کارگران مهاجر با توجه به آب و هوای بسیار گرم و مرطوب کشورهای حوزه خلیج فارس و سرعت پرشتاب پیشبرد پروژهها با شرایط کاریای دشوار و تحملناپذیر و نبود ایمنی در محیط کار روبرو هستند که بروز سانحهها و پیامدهایی مرگبار ناشی از آنها را موجب میشود. روزنامه گاردین فاش کرده است که از زمان کسب حق میزبانی جام جهانی سال ۲۰۲۲ / ۱۴۰۱ توسط قطر از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲، بیش از ۶۵۰۰ کارگر مهاجر از کشورهای هند، پاکستان، نپال، بنگلادش، و سریلانکا در این کشور جان باختهاند. شواهد موجود نشان میدهد که بسیاری ار این کارگران در خلال کار در ساختمان ورزشگاهها و ساختمانها برای برگزاری جام جهانی فوتبال جان باختهاند. نیکولاس مکگیهان، از مدیران یک گروه مدافع حقوق کارگران که در این زمینه در منطقه خلیج فارس فعالیت می کند میگوید با اینکه سوابق درگذشت افراد بر اساس شغل یا محل کار دستهبندی نشده است، اما بهاحتمال زیاد بسیاری از کارگران جانباخته در پروژههای زیرساختی جام جهانی مشغول به کار بودهاند. شرایط دشوار زندگی و کار کارگران مهاجر در کشورهای حوزه خلیج فارس کماکان ادامه دارد و در اثر تهاجم نظامی امپریالیسم آمریکا و رژیم صهیونیستی اسراییل به ایران و بسته شدن تنگه هرمز بسیار وخیمتر نیز شده است. بسیاری از کارگران بهخصوص آنانی که در خدمات مهمانداری در رستورانها و هتلها کار میکردند با شرایط نامعلوم از جمله گسترش بیکاری روبهرو شدهاند. گزارشها حاکی از آن است که در اثر تجاوز نظامی امپریالیسم آمریکا به ایران در حدود ۳۰ نفر در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس جان خود را از دست دادهاند. از این تعداد ۲۷ نفر از اتباع خارجی و کارگران مهاجر بودهاند.
به نقل از ضمیمه کارگری «نامهٔ مردم» شمارۀ ۱۱۵، ۱۳ مهر ۱۴۰۵




