باران اسیدی، باران دودهای، پیامدهای زیستمحیطی ناشی ازبمباران پالایشگاه و انبارهای نفت تهران
س.هوشمند
مقدمه ”
حملات هوایی جنایتکارانهٔ اسرائیل به پالایشگاه و انبارهای نفت در اطراف تهران در شامگاه ۱۷ اسفندماه آتشسوزیای گسترده و انتشار ستونهای عظیم دود سیاه حاوی مواد سمی در جو و آسمان تهران را باعث شد. سوختن نفت خام و فرآوردههای نفتی باعث شد که مقادیری زیاد هیدروکربن، دیاکسید گوگرد، و دیاکسید نیتروژن و همچنین احتمالاً آلایندههایی مانند بنزن، استون، تولوئن، و متیلن کلرید وارد لایههای پایینی جو تهران شود. در نتیجهٔ ورود این گازهای اسیدی و ذرات معلق به جو و بازگشت آنها به سطح زمین از طریق بارش باران در روزهای پس از این بمبارانها، هممیهنان ما در تهران – که در شرایط عادی در یکی از کلان شهرهای جهان با آلودگی بسیار بالای هوا زندگی میکنند – شاهد ریزش باران سیاه شدند.
وجود بالای مواد آلاینده که همگی از مواد سرطانزا بهشمار میروند، خطری جدی برای سلامتی ساکنان تهران است. آسیب به پوشش گیاهی و محصولات کشاورزی را نیز نباید نادیده گرفت. در ادامهٔ حملات هوایی رژیم صهيونيستی اسرائیل به زیر ساختارهای اقتصادی میهنمان درصورت وارد آوردن آسیبِ بیشتر به مراکز نفتی، ممکن است شاهد بارش دوبارهٔ باران سیاه شویم که اثرهای آن پس از پایان این جنگ میتواند مدتها ادامه داشته باشد.
در منطقه، آن هم پس از آتشسوزی چاههای نفت کویت که در سال۱۳۷۰ در طول جنگ خلیج فارس رخ داد، باران سیاه مشابهی بارید.
شدیدترین نوع باران سیاه چند ساعت پس از بمباران اتمی در هیروشیما توسط آمریکا بارید. این باران ترکیبی از خاکستر رادیو اکتیو و آب بود که تقریباً غلظتی شبیه قیر داشت. در برخی موارد، این باران آنقدر مواد رادیو اکتیو در خود داشت که پوست بدن را در معرض بارشش می سوزاند.۱
بارانهای اسیدی و دودهای از پیامدهای مهم آلودگی شدید هوا هستند که معمولاً پس از سوختن گستردهٔ سوختهای فسیلی، بهویژه در آتشسوزیِ مخازن نفتی، رخ میدهند. موادی که بهطور مستقیم کیفیت عادی هوا را بهشدت کاهش میدهند و برای سلامت عمومی میتوانند خطراتی جدی ایجاد کنند.
در این مقاله، سازوکارِ تشکیل این پدیدهها، ترکیبهای شیمیایی و اثرهای کوتاهمدت و بلندمدت آنها بر هوا، خاک، آبهای زیرزمینی، و سلامت انسان بررسی میشود.
۱. باران اسیدی: تعریف و سازوکار آن
باران اسیدی به بارشی گفته میشود که عدد pH آن کمتر از ۵/۶ و خاصیت اسیدی داشته باشد. مهمترین گازهای پیشساز و ترکیبهای اصلی ایجادکنندۀ آن دیاکسید گوگرد (SO2) و اکسیدهای نیتروژن NOx)) هستند. این گازها در جو به آب و اکسیژن واکنش نشان میدهند و اسیدهای زیر را میسازند:
- اسید سولفوریک (SO₂ → H₂SO₄)
- اسید نیتریک (NOx → HNO₃)
این اسیدها در قطرههای باران حل شده و باعث اسیدیشدن بارش میشوند.۲
۲. باران دودهای: تعریف و سازوکار آن
باران دودهای نوعی بارش آلوده به ذرات معلق کربنی و نفتی است که معمولاً پس از آتشسوزیهای بزرگ رخ میدهد. این پدیده بخشی از فرآیند “رسوبِ تر” (Wet Deposition) در علم هواشناسی است.
ترکیبات اصلی و فرآیند تشکیل:
- هیدروکربنهای حاصل از سوختن ناقص و دوده
- هیدروکربنهای نسوخته، خاکستر و فلزات سنگین مانند نیکل و وانادیوم.
ذرات دوده که وارد جو میشوند بهمنزلهٔ هستههای میعان عمل میکنند و پس از آنکه بخار آب به دور آنها جمع و سنگین شدند، به صورت باران فرو میریزند. ( این بارش بارشی است تیره و گاهی هم چرب.)
۳. تفاوت باران اسیدی و باران دودهای:
۴. گازها و ذرات آلایندهٔ ناشی از آتشسوزیِ منابع نفتی کداماند؟
- مونواکسید گوگرد (SO)₂
- اکسیدهای نیتروژن (Nox)
- دوده و ترکیبات سمی، بنزن وهیدروکربورهای آروماتیک چندحلقهای (سرطانزا)، مونواکسید کربن (CO)و ذراتی چونPM2.5 , PM10 )ذرات کوچک معلق در هوا، ۲/۵ تا ۱۰ میکرون(
۵. اثرات سوءِ زیستمحیطی( هوا، خاک، و آب)
- کوتاهمدت: افزایش شدید آلودگی هوا، کاهشِ دید، و تحریکِ سیستم تنفسی.
- بلندمدت: تغییرِ کیفیتِ شیمیایی جو، بیماریهای مزمن ریوی
- افزایش فلزاتِ سنگین در خاک باعث اسیدی شدن و کاهش فعالیت میکروبی و درنتیجه کاهش حاصلخیزی و آسیب به کشاورزی را بهدنبال دارد. نفوذ آلایندهها به عمق خاک آلودگی آبهای زیرزمینی را با این هیدروکربنها به دنبال دارد (خطر برای آب شرب).
۶. اثرات بر سلامت انسان
- کوتاهمدت: سوزش چشم و پوست، سرفه و تنگی نفس، سردرد و تهوع.
- بلندمدت: سرطان (ریه و خون)، بیماریهای قلبی-عروقی،آسیب به کبد و کلیه
پایان سخن
باران اسیدی و باران دودهای صرفاً پدیدههایی جوی نیستند، بلکه بازتابی از یک بحران عمیق زیستمحیطی و انسانیاند. آنچه در روزهای گذشته در تهران و روزهای اخیر بهویژه در منطقههایی مانند بندر ماهشهر (بمباران مجتمع پتروشیمی امیرکبیر، ۱۸ فروردین ۱۴۰۵) مشاهده میشود- از آلودگی شدید هوا تا مهاجرت اجباری ساکنان- نشاندهنده اثرات گسترده و چندلایهٔ تخریب زیرساختهای نفتی است. ورود این آلایندهها به چرخههای طبیعی،هوا، خاک، و آب زنجیرهٔ غذایی را آلوده کرده و تهدیدی پایدار برای سلامت انسان ایجاد میکنند. اثرات این پدیدهها نهتنها فوری، بلکه در بسیاری موارد بلندمدت و انباشتی است و میتواند برای سالها ادامه یابد. ازاینروی، ادامه جنگ و آسیب به زیرساختارهای اقتصادی بهویژه صنایع نفت و پتروشیمی در میهنمان و منطقه، در کنار خسارتهای عظیم اقتصادی توجه به پیامدهای زیستمحیطی چنین رخدادهایی ضرورتی اساسی برای حفظ سلامت عمومی و پایداری محیط زیست به شمار میرود.۳
بنمایهها :
۱-Seinfeld, J. H., & Pandis, S. N. (2016). Atmospheric chemistry and physics. Wiley.
۲-Likens, G. E., & Bormann, F. H. (1974). Acid rain: A serious regional environmental problem. Science.
Kampa, M., & Castanas, E. (2008). Human health effects of air pollution. Environmental Pollution.
***
به نقل از «بسوی آینده» شمارۀ ۱۵، خرداد ۱۴۰۵
